श्रीरामकृष्ण परमहंस · साधना
अवयव आत ओढणारे कासव
“विवेक आणि वैराग्य बरोबरच असतात. विवेक म्हणजे सत् आणि असत् निवडून वेगळे करणे. वैराग्य म्हणजे जगातल्या गोष्टींकडून मन वळवणे. ते एकदम येत नाही; त्याचा रोज सराव करावा लागतो. आधी मनाने कामिनी-कांचनाचा त्याग करायचा. पुढे देवाची इच्छा असेल, तर आतूनही आणि बाहेरूनही त्याग करायचा. कलकत्त्याच्या लोकांना मी ‘देवासाठी सगळे पूर्णपणे सोडा’ असे सांगू शकत नाही. म्हणून मी त्यांना सांगतो, ‘आधी मनाने सोडा.’ “ध्यानाचा नेटाने सराव केला, की कामिनी-कांचनाविषयी वैराग्य जागे होते. गीताही असेच सांगते. नेटाच्या सरावाने मनाला विलक्षण शक्ती येते. मग इंद्रिये, विकार आणि कामवासना ताब्यात ठेवणे कोणालाच कठीण जात नाही. हे कासवासारखे आहे. कासवाने एकदा आपले अवयव आत ओढून घेतले, की ते पुन्हा कधीही बाहेर काढत नाही. कासवाचे तुकडे केले, तरी ते अवयव बाहेर काढणार नाही.”
नेटाच्या सरावाला संस्कृतात अभ्यास म्हणतात. चंचल मन अभ्यासाने आणि वैराग्याने आवरता येते, असे गीता सांगते; आणि अवयव आत ओढून घेणारे कासवही गीतेत येते. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथे श्रीरामकृष्ण मारवाडी भक्तांशी, संसारात राहणाऱ्या पुरुषांशी, बोलत होते. कामिनी-कांचन या शब्दांनी त्यांना कामवासना आणि पैशाचा मोह म्हणायचा होता. मारवाडी हे राजस्थानातले व्यापारी लोक; त्यांच्यापैकी पुष्कळजण कलकत्त्यात येऊन राहिले होते.