- 1पाण्यातली नाव“नाव पाण्यात राहिली तरी चालेल, पण पाणी नावेत राहता कामा नये. साधक संसारात राहिला तरी चालेल, पण संसार त्याच्यात राहता कामा नये.” येथे संसार (बंगालीतही हाच शब्द) म्हणजे गृहस्थाचे जीवन: घर आणि कुटुंब, काम आणि पैसा, आणि त्यांना चिकटलेल्या काळज्…
- 2मोलकरणीचे घर“संसारात कसे राहावे, हे त्यांना शिकवण्यासाठी मी त्यांच्यापुढे एका मोलकरणीचे, मुलाला सांभाळणाऱ्या दाईचे जीवन ठेवतो. “ही मोलकरीण मालकाच्या घराला ‘आमचे घर’ म्हणते. पण ते घर तिचे नाही, तिचे स्वतःचे घर दूर कुठल्यातरी खेड्यात आहे, हे तिला सारा वे…
- 3एक हात भगवंताच्या चरणी“मी तुम्हाला सांगतो, तुम्ही गृहस्थाचे जीवन जगता, संसारात राहता, यात काही बिघडत नाही. फक्त मन देवावर लावून ठेवा. एका हाताने काम करा, आणि दुसऱ्या हाताने भगवंताच्या चरणांना स्पर्श करा. संसारातले तुमचे काम संपले, की दोन्ही हातांनी ते चरण घट्ट ह…
- 4मुलगा आणि खांबहे चित्र मुलांच्या खेळातले आहे, आणि वचनातला क्रम महत्त्वाचा आहे: आधी धरणे, मग गरगर फिरणे. श्रीरामकृष्ण गृहस्थाला वेग कमी करायला, किंवा कर्तव्यांच्या रहाटगाडग्यातून बाहेर पडायला सांगत नाहीत. त्याला पडण्यापासून वाचवते ती पकड: तो ती आधी घेतो,…
- 5होकायंत्राची सुई“होकायंत्राची सुई नेहमी उत्तरेकडेच वळलेली असते, म्हणून शिडाच्या जहाजाची दिशा चुकत नाही. तसेच, जोपर्यंत माणसाचे मन देवाकडे वळलेले असते, तोपर्यंत तो संसाराच्या सागरात हरवू शकत नाही.”
- 6डोक्यावरचे हंडे“खेड्यातल्या मुली डोक्यावर एकावर एक असे चार-पाच पाण्याचे हंडे घेऊन जातात. वाटभर त्या एकमेकींशी सुखदुःखाच्या गोष्टी करत जातात, तरी एक थेंबसुद्धा सांडत नाहीत. सद्गुणाच्या वाटेवरच्या वाटसरूने असेच चालावे. परिस्थिती कशीही असो, त्याचे मन खऱ्या म…
- 7गुप्त प्रियकरत्यांनी हे चित्र त्यातल्या एकाच गोष्टीसाठी निवडले: दिवसभराच्या सगळ्या कामांखालून वाहणारा, आणि मनातून कधीही न जाणारा एक विचार. मनात सतत वाहणारा हाच प्रवाह ते गृहस्थाकडून मागतात: कर्तव्ये पार पाडावीत, आणि मन सारा वेळ परमेश्वराकडे लागलेले असाव…
- 8हाताला तेल“आधी तळहातांना तेल चोळून मग फणस फोडला, तर त्याचा चीक हाताला चिकटत नाही, त्रास देत नाही. तसेच, आधी विश्वात्म्याच्या खऱ्या ज्ञानाने स्वतःला बळकट करा. मग धन आणि स्त्रिया यांच्यामध्ये राहिलात, तरी त्यांचा तुम्हाला मुळीच स्पर्श होणार नाही.” बंगा…
- 9तुरुंगातून सुटलेला कारकूनएक भक्त मनातल्या मनात विचार करत होता: संसारात राहूनच ज्यांना देवाचे भान आले, त्यांनी आता संसार सोडायला हवा का? श्रीरामकृष्णांनी लगेच त्याच्या मनातल्या प्रश्नाचे उत्तर दिले. जीवन्मुक्त म्हणजे ज्याने देवाला जाणले आहे, आणि जो याच जन्मात, देहात…
- 10एकच जनकजुन्या ग्रंथांतला जनक हा विदेहाचा राजा. तो देवाला जाणणारा ज्ञानी होता, आणि तरीही राज्य चालवत असे. संसारात राहणाऱ्या संताचा आदर्श म्हणून हिंदू त्याचे उदाहरण देतात. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. कामिनी-कांचन या शब्दांनी श्रीरामकृष्…
- 11पाण्यावरचे लोणीयेथे नवशिक्या म्हणजे नवा साधक, ज्याने नुकतीच आध्यात्मिक वाटचाल सुरू केली आहे. संसारी म्हणजे ज्यांचे मन पैसा, सुख आणि पुढे येण्याची धडपड यांतच गुंतलेले असते, आणि ज्यांना देवाचा विचारही शिवत नाही असे लोक. या वचनात साधकाच्या दोन अवस्था आहेत, आ…
- 12हत्तीची आंघोळमाहूत हत्तीला नदीत किंवा तळ्यात आंघोळ घालतो, आणि घासूनपुसून स्वच्छ करतो. मोकळा सोडताच हत्ती लगेच पाठीवर धूळ आणि चिखल उडवू लागतो. वचनाचा मुद्दा त्याच्या उत्तरार्धात आहे. सत्संगाने साधकाचे मन स्वच्छ होऊ शकते, पण ती स्वच्छता आपोआप टिकत नाही. स…
- 13वकील आणि भाविक“माणसाला वकील दिसला, की साहजिकच त्याला खटले आणि दावे आठवतात. तसेच, एखादा भाविक माणूस दिसला, की त्याला देव आणि परलोक आठवतात.”
- 14मालकाच्या नजरेखालचा कारभारीजमीनदार म्हणजे बंगालमधला मोठ्या जमिनींचा मालक. त्याची जमीन कसणाऱ्या कुळांकडून तो खंड वसूल करत असे. दूरच्या गावांचा कारभार तो कारभाऱ्यांकरवी चालवत असे. तिथे कुणी पाहणारे नसल्याने हे कारभारी कुळांना पिळून काढू शकत.
- 15आगीवरचे ओले लाकूडविवेक म्हणजे सत्य आणि मिथ्या यांतला फरक ओळखण्याची शक्ती: देव आणि संसारातल्या नाशवंत गोष्टी यांतला फरक. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. कामिनी-कांचन या शब्दांनी श्रीरामकृष्णांना कामवासना आणि पैशाचा मोह म्हणायचा होता.
- 16संन्याशाची भगवी वस्त्रेसंन्याशाने घरदार आणि संसार सोडलेला असतो; त्याची वस्त्रे भगव्या रंगात रंगवलेली असतात. देवाची गाणी गात फिरणारा हा एक धार्मिक भिक्षेकरी असतो. तो भिक्षा मागून जगतो, आणि गावोगाव फिरून देवाची स्तुती गातो.
- 17काजळी धरलेली खोली“काजळी धरलेल्या खोलीत राहिलात, तर कितीही जपलात, तरी अंगाला थोडी तरी काजळी लागतेच, डाग कितीही लहान असो. तसेच, पुरुष आपल्याच वयाच्या स्त्रीच्या, किंवा स्त्री आपल्याच वयाच्या पुरुषाच्या सहवासात राहत असेल. मग कितीही काळजी घेतली, विकारांवर कितीह…
- 18रोपाला कुंपणबंगालच्या खेड्यात शेळ्या-गुरे कोवळे रोप लवकरच कुरतडून त्याचे खुंट करून टाकतात, आणि खेळणारी पोरे ते मोडून टाकतात. रोप स्वतःचे रक्षण करू शकेल इतके मोठे होईपर्यंत लोक त्याच्याभोवती बांबूचे किंवा काटेरी फांद्यांचे कुंपण घालतात. कुंपण अशा साधकास…
- 19मळलेला आरसामाया म्हणजे भ्रम निर्माण करणारी शक्ती. ती नाशवंत जगालाच सर्वस्व भासवते, आणि अशा रीतीने देवाला अंतःकरणापासून झाकून ठेवते.
- 20चिखलातली सुईदेवाचा साक्षात्कार कसा होतो, असे एका शिष्याने श्रीरामकृष्णांना विचारले होते. श्रीरामकृष्णांच्या बोलण्यात साक्षात्कार म्हणजे देवाला ऐकीव माहितीने नव्हे, तर स्वतःच्या अनुभवाने जाणणे.
- 21शेतातली उंदरांची बिळे“एका शेतकऱ्याने दिवसभर उसाच्या शेताला पाणी दिले. काम संपल्यावर त्याने पाहिले, तर शेतात पाण्याचा एक थेंबही गेला नव्हता. सगळे पाणी उंदरांच्या काही मोठ्या बिळांतून जमिनीखाली निघून गेले होते. जो भक्त देवाची उपासना करतो, पण मनात गुपचूप संसारी वा…
- 22धोब्याकडून आलेले कापडश्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाच्या सदस्यांशी बोलत होते. ब्राह्मसमाज ही सुशिक्षित बंगाली लोकांची एक सुधारणावादी चळवळ होती. हे सदस्य समाजाचे नेते केशवचंद्र सेन यांच्यासोबत एका सहलीला निघाले होते.
- 23रत्नांची पेटी“हा देह जर कवडीमोलाचा आणि क्षणभंगुर आहे, तर धार्मिक, भाविक माणसे त्याची काळजी का घेतात? रिकाम्या पेटीची कुणी काळजी घेत नाही. पण मौल्यवान रत्ने, सोने आणि किमती वस्तूंनी भरलेली पेटी प्रत्येकजण जिवापाड जपतो. ज्या देहात ईश्वर वास करतो, त्याची क…
- 24भांग पोटात घ्यासिद्धी हे भांगेच्या पानांचे बंगाली नाव आहे; ती पाने वाटून नशेसाठी पितात. श्रीरामकृष्ण नुकतेच एका भक्ताला हिंदू शिकवणीतले स्थूल, सूक्ष्म आणि कारण देह समजावून सांगत होते; आणि मग ते सिद्धांत सोडून आचरणाकडे वळले.
- 25तळ्यातले मासेदेवाला कसे जाणता येईल, असे एका भक्ताने श्रीरामकृष्णांना विचारले होते. भारतात लोणी दह्यापासून घुसळून काढतात: आधी दूध विरजून रात्रभर घट्ट होऊ देतात.
- 26मोत्यांसाठी बुडी“देव कुठे आहे, आणि आपण त्याच्यापर्यंत कसे पोचायचे? समुद्रात मोती आहेत, पण ते सापडेपर्यंत तुम्हाला पुन्हा पुन्हा खोल बुडी मारावी लागते. तसेच, देव या जगात आहे, पण त्याचे दर्शन व्हायचे असेल, तर सतत प्रयत्न करत राहावे लागते.”
- 27धीराचा मासेमाररोहू हा बंगालच्या नद्यांत आणि तळ्यांत आढळणारा कार्प जातीचा एक मोठा मासा. खाण्यासाठी तो फार मोलाचा मानला जातो.
- 28जातिवंत शेतकरी“बारा वर्षे सलग पाऊस पडला नाही, तरी जातिवंत शेतकरी जमीन कसायचे सोडत नाही. पण नुकताच शेती करू लागलेला व्यापारी एका हंगामाच्या दुष्काळानेच धीर सोडतो. आयुष्यभर भक्ती करूनही देवाचे दर्शन झाले नाही, तरी खरा श्रद्धावान कधीच धीर सोडत नाही.”
- 29फळीवरचे मडके“मातीचे मडके पाण्याने भरून फळीवर बाजूला ठेवा; काही दिवसांतच त्यातले पाणी आटून जाईल. पण तेच मडके पाण्यात ठेवा; ते पाण्यात आहे तोपर्यंत भरलेलेच राहील. भगवंतावरच्या तुमच्या प्रेमाचेही असेच आहे. काही काळ तुमचे हृदय देवाच्या प्रेमाने भरा. मग दुस…
- 30वादळातला नावाडीसाधना कायमची चालू ठेवावी लागते का, असे एका शिष्याने श्रीरामकृष्णांना विचारले होते. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथे ते संसारात राहणाऱ्या एका शिष्याशी बोलत होते. कामिनी-कांचन या शब्दांनी त्यांना कामवासना आणि पैशाचा मोह म्हणायचा…
- 31झाडाखाली टाळ्याहरी म्हणजे विष्णुरूपातला देव. बंगालमध्ये भक्त पुष्कळदा एकत्र जमून, टाळ्यांच्या तालावर देवाची नावे मोठ्याने गात.
- 32नदीत ढकललेला“जाणता-अजाणता, भान असो वा नसो, कोणत्याही अवस्थेत आपण देवाचे नाव घेतले, तरी नाव घेतल्याचे पुण्य आपल्याला मिळते. जो माणूस स्वतःहून नदीत उतरून स्नान करतो, त्याला स्नानाचा लाभ मिळतो. दुसऱ्या कुणी नदीत ढकलून दिलेल्या माणसालाही तो मिळतो; आणि गाढ…
- 33कार्निसवरचे बीनिताई म्हणजे नित्यानंद. ते चैतन्यांचे (१४८६-१५३४) जवळचे सोबती होते. चैतन्य हे बंगालचे वैष्णव संत; देवाची नावे गाऊन कृष्णावर प्रेम करायला त्यांनी लोकांना शिकवले.
- 34कापसात ठिणगीभक्ती म्हणजे देवावरचे प्रेम.
- 35ओंडक्याची साखळीपाहुणे निरोप घेत होते, तेव्हा श्रीरामकृष्णांनी एका भक्ताला जपाविषयी सूचना देताना हे सांगितले.
- 36काठावरच्या झाडांतली पापेविंचू चावला, तर जळत्या शेणाची धुरी देणे हा खेड्यातल्या गृहिणींचा उपाय होता. या कलियुगात फक्त पवित्र नामच पुरेसे आहे, असे एका वैष्णव गुरूंनी म्हटले होते; त्यांना श्रीरामकृष्ण उत्तर देत होते. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथे ते त…
- 37अश्रू येईपर्यंतहरी, म्हणजे विष्णू. श्रीरामकृष्ण देवाविषयी बोलताना जी नावे वापरत, त्यांपैकी हे एक.
- 38हनुमानाची उडीश्रीरामचंद्र म्हणजे राम, रामायण या महाकाव्याचे नायक. हिंदू त्यांना पृथ्वीवर अवतरलेला देव मानून पूजतात. पत्नी सीतेला राक्षसराज रावणाकडून सोडवून आणण्यासाठी राम लंकेला गेले. लंका हे बेट म्हणजे श्रीलंका, असे मानले जाते. हनुमान हा वानरांचा एक प्…
- 39पाण्यातला दगड“दगड अगणित वर्षे पाण्यात पडून राहिला, तरी पाणी त्याच्या आत कधीच शिरत नाही. मातीचा मात्र पाणी लागताच लगेच चिखल होतो. तसेच, श्रद्धावानाचे खंबीर हृदय संकटांत आणि छळातही निराश होत नाही; पण कच्च्या श्रद्धेचा माणूस लहानसहान गोष्टीनेही डळमळतो.”
- 40सगळे खाणारी गाय“देवाचे ज्ञान श्रद्धेच्या बरोबरीने वाढते. जिथे श्रद्धा थोडी, तिथे पुष्कळ ज्ञानाची अपेक्षा करणे व्यर्थ आहे. खाण्याबाबत नखरे करणारी गाय फारसे दूध देत नाही. पण दुसरी एखादी गाय रानपाला, पाने, गवत, भुसा, पेंढा असे जे मिळेल ते आनंदाने खाते. ती सग…
- 41श्रद्धेचा उपचार“भारतात श्रद्धेच्या बळावर रोग बरे करणारे लोक असतात. ते रोग्याला पूर्ण खात्रीने म्हणायला सांगतात, ‘माझ्यात कोणताही रोग नाही, अजिबात रोग नाही.’ रोगी तसे म्हणत राहतो, आणि जसजसे त्याचे मन रोग नाकारते, तसतसा रोग निघून जातो. तसेच, तुम्ही नैतिकदृष…
- 42पार्वतीचा प्रश्नमहादेव म्हणजे ‘महान देव’, शिव; आणि पार्वती त्यांची पत्नी, एक देवी. श्रीरामकृष्णांच्या काळातले हिंदू अनेक पंथांत विभागलेले होते. प्रत्येक पंथाचे देवाचे रूप वेगळे, धर्मग्रंथ वेगळे आणि विधी वेगळे होते. विष्णूचे, शिवाचे आणि जगन्मातेचे उपासक त्य…
- 43एकदाच म्हणा“देवाचे नाव घ्या; तुमचे शरीर, मन आणि आत्मा शुद्ध होतील, हे नक्की समजा. आयुष्यभर पापाच्या आणि नरकाच्या आगीच्या गोष्टी कशाला करत बसता? एकदाच म्हणा, ‘भगवंता, जे करायला नको होते, ते मी केले; आणि जे करायला हवे होते, ते केले नाही. भगवंता, मला क्ष…
- 44फळांनी वाकलेले झाडहे चित्र भारतात जुने आहे. एक संस्कृत श्लोक सांगतो, की फळे आली की झाडे खाली वाकतात, आणि सज्जन संपत्तीने गर्विष्ठ होत नाहीत. हा श्लोक भर्तृहरीच्या नीतिशतकात आणि कालिदासाच्या “शाकुंतल” नाटकात, दोन्हीकडे आढळतो.
- 45सुईत दोरा ओवताना“सुईत दोरा ओवायचा असेल, तर दोऱ्याचे टोक निमुळते करा, आणि त्याचे सगळे सुटे तंतू काढून टाका. मग दोरा सुईच्या नेढ्यातून सहज जातो. तसेच, देवावर मन लावायचे असेल, तर नम्र व्हा, लीन व्हा, मनाने विनम्र व्हा, आणि वासनेचा प्रत्येक सुटा तंतू काढून टाक…
- 46मुलासारखे साधे“तुम्ही मुलासारखे साधे होत नाही, तोपर्यंत तुम्हाला देवाचा प्रकाश मिळणार नाही. जमवलेले सगळे सांसारिक ज्ञान विसरून जा, आणि त्याबाबतीत लहान मुलासारखे अजाण व्हा. मग तुम्हाला सत्याचे ज्ञान होईल.”
- 47लोखंडाचे पोलाद“लोखंड चांगले पोलाद होण्याआधी ते अनेक वेळा तापवावे लागते, ठोकावे लागते. तेव्हाच त्याची धारदार तलवार बनवता येते; हवी तशी वाकवता येणारी तलवार. तसेच, माणूस शुद्ध आणि नम्र होण्याआधी त्याला संकटांच्या भट्टीत अनेक वेळा तापावे लागते, आणि जगाच्या छ…
- 48‘सहन कर’ म्हणणारी तीन अक्षरेबंगालीत श, ष, स ही तीन अक्षरे लिहितात, पण तिन्हींचा उच्चार जवळजवळ सारखाच, ‘शो’सारखा करतात. श्रीरामकृष्णांच्या कानाला हा ‘शो’ म्हणजे बंगालीतला ‘सहन कर’ असे वाटे; तेही तीनदा.
- 49हत्ती आणि अंकुशअंकुश म्हणजे हत्तीला वळवण्यासाठी माहुताजवळ असणारा छोटा लोखंडी आकडा. विवेक म्हणजे टिकणारे आणि नाहीसे होणारे यांतला फरक ओळखण्याची मनाची शक्ती: देव आणि जगातल्या गोष्टी यांतला फरक.
- 50गढूळ पाण्यात तुरटीसत् म्हणजे देव; असत् म्हणजे दिसणारे आणि नाहीसे होणारे जग. भारतात गढूळ पाणी निवळण्यासाठी त्यात तुरटीचा खडा फिरवण्याची सर्रास पद्धत होती.
- 51मगरींना दूर ठेवणारी हळदसच्चिदानंद म्हणजे सत्, चित् आणि आनंद: अस्तित्व, ज्ञान आणि आनंद. देव त्याच्या मूळ स्वरूपात जसा आहे, त्या स्वरूपाला वेदान्तात सच्चिदानंद म्हणतात. विवेक म्हणजे सत् आणि असत् यांतला फरक ओळखणे; वैराग्य म्हणजे जगातल्या गोष्टींकडून मन वळवणे.
- 52अवयव आत ओढणारे कासवनेटाच्या सरावाला संस्कृतात अभ्यास म्हणतात. चंचल मन अभ्यासाने आणि वैराग्याने आवरता येते, असे गीता सांगते; आणि अवयव आत ओढून घेणारे कासवही गीतेत येते. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथे श्रीरामकृष्ण मारवाडी भक्तांशी, संसारात राहणाऱ्…
- 53सगळे असून काही नाही“सत् आणि असत् यांतला विवेक नसेल, तर आध्यात्मिक मार्गावर काहीच मिळत नाही: देव सत्, आणि दिसणारे जग असत्. तसेच पैसा, मानसन्मान, इंद्रियांची सुखे अशा गोष्टींविषयी अनासक्ती नसेल, तरीही काही मिळत नाही. अनासक्ती अनेक प्रकारची असते. एक प्रकार संसार…
- 54कोपरा, रान आणि मन“कोणी ओळखत नाही अशा एखाद्या कोपऱ्यात, किंवा रानाच्या एकांतात, किंवा तुमच्या मनातच देवाचे ध्यान करा.”
- 55विखुरलेली मोहरी“मोहरीची पुडी फाटली आणि दाणे चारी दिशांना विखुरले, की ते पुन्हा गोळा करणे फार कठीण असते. मनाचेही तसेच आहे. संसारातल्या अनेक गोष्टींत गुंतून मन अनेक दिशांना धावू लागले, की ते गोळा करून एका गोष्टीवर लावणे सोपे नसते.”
- 56वाऱ्याने खवळलेला समुद्र“कोणत्या मनःस्थितीत देव दिसतो? मन शांत असते, तेव्हा देव दिसतो. मनाचा समुद्र वासनांच्या वाऱ्याने खवळलेला असतो, तेव्हा त्यात देवाचे प्रतिबिंब पडू शकत नाही. मग देवाचे दर्शन अशक्य असते.”
- 57बगळा आणि पारधीअवधूत म्हणजे सगळ्या सांसारिक बंधनांतून मुक्त असलेला, फिरता साधू. भागवतात असा एक अवधूत एका राजाला सांगतो, की मी चोवीस गुरूंकडून शिकलो आहे. अवधूताचे असे अनेक धडे श्रीरामकृष्णांनी सांगितले.
- 58चमत्कार करणाऱ्यांपासून दूरदुसऱ्याच्या मनातले ओळखणे, दूरचे पाहणे अशा शक्ती साधना करणाऱ्याला येऊ शकतात, असे योगावरचे भारतीय ग्रंथ सांगतात. ब्रह्म म्हणजे सगळ्या रूपांच्या पलीकडचा देव, निर्गुण परमात्मा.
- 59छी, बाळा!श्रीरामकृष्णांच्या एका तरुण शिष्याला एकदा असे दिसून आले, की त्याला दुसऱ्या माणसाच्या मनात काय आहे, ते कळू शकते. त्याने हे श्रीरामकृष्णांना सांगितले, तेव्हा त्यांनी या शब्दांत त्याला खडसावले.
- 60आईसाठी टाकलेल्या बाहुल्या“लहान मुले खोलीत एकटीच, मनाला येईल तशी बाहुल्यांशी खेळत असतात. पण आई आत आली रे आली, की मुले बाहुल्या बाजूला फेकून ‘आई, आई!’ करत तिच्याकडे धावतात. तुम्हीही आता या जगात खेळत आहात. पैसा, मान आणि कीर्ती या बाहुल्यांत रंगून गेला आहात; ना कसली भी…
- 61रडणारे मूल“देवासाठी तुम्ही अगदी मनापासून, तळमळीने रडू शकता का? माणसे मुलांसाठी, बायकोसाठी, पैशासाठी तांब्याभर अश्रू ढाळतात. पण देवासाठी कोण रडतो? मूल खेळण्यांत रमलेले असते, तोपर्यंत आई स्वयंपाक आणि घरातली इतर कामे करत राहते. पण खेळण्यांत मुलाला गोडी…
- 62तीन दिवसांचा एकांतजुन्या हिंदू ग्रंथांतला जनक राजा राज्य करत होता, आणि तरीही त्याने देवाला जाणले होते. संसारात राहूनही ज्ञानी असलेला म्हणून हिंदू त्याचे नाव घेतात.
- 63रडणाऱ्या मुलाचे बळ“साधकाचे बळ कशात असते? त्याच्या अश्रूंत. मूल रडू लागले आणि थांबेचना, की आई हार मानते आणि त्याला हवे ते देते. तसेच, देवाचे लेकरू रडू लागले, की ज्यासाठी ते रडत असेल, ते देव त्याला देतो.”
- 64मुंगीच्या पावलांची चाहूल“देवाची प्रार्थना मोठ्याने करावी का? तुम्हाला हवी तशी त्याची प्रार्थना करा. तो तुमचे ऐकणारच; कारण मुंगीच्या पावलांची चाहूलसुद्धा त्याला ऐकू येते.” हिंदू अनेक प्रकारे प्रार्थना करतात. देवाचे नाव मोठ्याने घेता येते, ओठांतल्या ओठांत पुटपुटता य…
- 65रंगपटातला कृष्णबंगालमध्ये अशा नाटकांना जात्रा म्हणत. फिरत्या नाटकमंडळ्या ती करत, आणि त्यांतली पुष्कळ नाटके कृष्णाच्या कथा सांगत. रंगपट म्हणजे नट जिथे वेशभूषा करतात आणि आपापल्या पाळीची वाट पाहतात, ती जागा. नारद म्हणजे जुन्या कथांतले ऋषी; ते देवाचे गुण गात…
- 66तीन दिवसांत देव“‘याच जन्मात मला पूर्णत्व गाठायलाच हवे. हो, तीन दिवसांत मी देवाला मिळवीनच. नाही, त्याच्या नावाच्या एकाच हाकेने मी त्याला माझ्याकडे ओढून आणीन.’ अशा प्रखर प्रेमाने देव लवकर ओढला जातो. ज्यांचे प्रेम मिळमिळीत, त्यांना त्याच्यापर्यंत पोचायला युग…
- 67देवासाठी वेडेयाआधी श्रीरामकृष्ण गोपींविषयी, कृष्णकथांतल्या गवळणींविषयी, बोलत होते. कृष्णावरच्या प्रेमाने त्या जवळजवळ वेड्या झाल्या होत्या. राधा त्यांच्यातली सगळ्यात प्रिय.
- 68शेतातले उथळ पाणी“मोकळ्या शेतात साचलेले उथळ पाणी, कोणी त्यातले काही नेले नाही तरी, काही काळाने आटून जाते. तसेच, कधी कधी पापी माणूसही केवळ देवाच्या दयेवर आणि कृपेवर स्वतःला पूर्णपणे, सर्वस्वी सोपवल्याने शुद्ध होतो.”
- 69मुखत्यारपत्रबकलमा हा मुखत्यारपत्रासाठीचा बंगाली शब्द: एखादा माणूस दुसऱ्याला स्वतःच्या नावाने सही करण्याचा आणि व्यवहार करण्याचा जो हक्क देतो, तो. देवाला बकलमा देणे म्हणजे सगळ्या बाबतींत तुमच्या वतीने त्यालाच व्यवहार करू देणे.
- 70दिवस संपल्यावरची विश्रांतीश्रीरामकृष्ण ज्या भरवशाविषयी बोलतात, तो देवावरचा भरवसा.
- 71वाळलेले पानरामायणाचा नायक राजा राम याला हिंदू मानवरूपात जन्मलेला देव मानून पूजतात. येथे रामाचे नाव देवासाठी आले आहे.
- 72टरफलासकट पेरलेली साळसाळ म्हणजे शेतातून आलेला, अजून टरफलात असलेला तांदूळ.
- 73शिंपला आणि मोती“मौल्यवान मोती धरणाऱ्या शिंपल्याची स्वतःची किंमत फार थोडी असते; पण मोती वाढायला तो लागतो. ज्याला मोती मिळाला, त्याला शिंपल्याचा काही उपयोग नसतो. तसेच, परम सत्याला, देवाला, जो पोचला, त्याला विधी आणि समारंभांची गरज नसते.”
- 74खपली आपोआप पडतेयेथे श्रीरामकृष्णांना ज्ञान म्हणजे देवाचे ज्ञान अभिप्रेत आहे. त्यांच्या काळच्या बंगालमध्ये हिंदूने कोणाशी लग्न करावे, कोणाबरोबर जेवावे, कोणाच्या हातचे पाणी घ्यावे, हे जातीचे नियम ठरवत. ते नियम मोडणाऱ्याला जातीबाहेर काढता येत असे.