श्रीरामकृष्ण परमहंस · साधना
पाण्यावरचे लोणी
“दूध आणि पाणी एकत्र आले की मिसळणारच, आणि मग दूध पुन्हा कधीच वेगळे काढता येत नाही. चांगले होण्याची तहान लागलेल्या नवशिक्याचे तसेच असते. तो सगळ्या प्रकारच्या संसारी माणसांत मोकळेपणाने मिसळला, तर त्याचे आदर्श तर हरवतातच. शिवाय त्याची जुनी श्रद्धा, प्रेम आणि उत्साहही त्याच्या नकळत हळूहळू विरून जातात. पण दुधाचे लोणी केले, की ते पाण्यात मिसळत नाही: वर तरंगते. तसेच, एकदा जिवाला देव मिळाला, की तो कुठल्याही संगतीत राहिला, तरी त्या संगतीचा वाईट परिणाम त्याला कधीच शिवत नाही.”
येथे नवशिक्या म्हणजे नवा साधक, ज्याने नुकतीच आध्यात्मिक वाटचाल सुरू केली आहे. संसारी म्हणजे ज्यांचे मन पैसा, सुख आणि पुढे येण्याची धडपड यांतच गुंतलेले असते, आणि ज्यांना देवाचा विचारही शिवत नाही असे लोक. या वचनात साधकाच्या दोन अवस्था आहेत, आधीची आणि नंतरची, आणि प्रत्येकीचा नियम वेगळा आहे. त्याची श्रद्धा नवी असते, तेव्हा संसारी माणसांच्या रीती ती विरघळवून टाकतात, आणि ती जात आहे हे त्याला जाणवतही नाही. एकदा देव मिळाला, की तो बदलतो, दुधाचे लोणी व्हावे तसा, आणि मग तीच संगत त्याचे काही बिघडवू शकत नाही. म्हणूनच नुकतीच सुरुवात करणाऱ्यांना श्रीरामकृष्ण इतक्या वेळा सत्संगाचा आग्रह करत.