श्रीरामकृष्ण परमहंस · साधना
धोब्याकडून आलेले कापड
“मन हेच सर्वस्व. मनाचे स्वातंत्र्य गेले, तर तुमचेही जाते. मन स्वतंत्र असले, तर तुम्हीही स्वतंत्र असता. मन कुठल्याही रंगात बुडवता येते: लाल, भगवा, पिवळा, जांभळा किंवा हिरवा. ते धोब्याकडून नुकत्याच आलेल्या पांढऱ्या कापडासारखे आहे. हे पांढरे कापड तुम्ही हव्या त्या रंगात बुडवू शकता. इंग्रजी शिका, की नको म्हटले तरी तुम्ही इंग्रजी बोलू लागणारच. बूट घालता, शीळ वाजवता; थोडक्यात, इंग्रजासारखे वागायचा जमेल तितका प्रयत्न करता. संस्कृत शिकणारा पंडित संस्कृत श्लोक म्हटल्याशिवाय राहत नाही. मन वाईट संगतीत ठेवले, तर ते तुमच्या विचारांना आणि बोलण्याला तसाच रंग देते. भक्तांमध्ये ठेवले, तर मन देवाचाच विचार करते, देवाविषयीच बोलते, फक्त देवाविषयी. “मन हेच सर्वस्व. ज्या गोष्टींमध्ये ते राहते आणि वावरते, त्यांप्रमाणे त्याचा स्वभाव बदलतो.”
श्रीरामकृष्ण ब्राह्मसमाजाच्या सदस्यांशी बोलत होते. ब्राह्मसमाज ही सुशिक्षित बंगाली लोकांची एक सुधारणावादी चळवळ होती. हे सदस्य समाजाचे नेते केशवचंद्र सेन यांच्यासोबत एका सहलीला निघाले होते.