श्रीरामकृष्ण परमहंस · साधना
काठावरच्या झाडांतली पापे
“हो, नामात मोठे सामर्थ्य आहे, यात शंका नाही. पण प्रेमावाचून ते पुरेसे आहे का? जीवाला देवाची भूक लागायला हवी. मन कामिनी-कांचनाला चिकटलेले असताना मी नाम घेत राहिलो, तर त्याचा काय उपयोग? नुसते मंत्र पुटपुटल्याने विंचवाचा डंख किंवा कोळ्याचा चावा बरा होत नाही. त्याबरोबर जळत्या शेणाची धुरीही द्यावी लागते. “देवाचे नाव घेताक्षणी माणूस पापांतून शुद्ध होतो. पण पुढच्याच क्षणी तो पुन्हा पापाच्या मार्गाला लागतो: पुन्हा कधी पाप करणार नाही, असा निश्चय करण्याइतके मनोबल त्याच्यात नसते. गंगास्नानाने सगळी पापे जातात, पण त्याचा फारसा उपयोग होत नाही. असे सांगतात, की ती पापे नदीकाठच्या झाडांवर वाट पाहत बसलेली असतात. माणूस स्नान करून परत येतो, तेव्हा ती जुनी पापे उड्या मारून त्याच्या खांद्यावर बसतात. तो चार पावले जातो न जातो, तोच ती पुन्हा त्याच्या अंगावर बसलेली असतात; त्यांनी त्याला धरलेले असते. “म्हणून भगवंताचे नाव नेहमी घ्या, पण त्याचे प्रेम लाभावे म्हणून त्याच वेळी त्याची प्रार्थनाही करा. पैसा, कीर्ती आणि शरीरसुख टिकत नाहीत; त्यांच्यावरची तुमची आसक्ती कमी कमी होत जावी, अशी प्रार्थना करा.”
विंचू चावला, तर जळत्या शेणाची धुरी देणे हा खेड्यातल्या गृहिणींचा उपाय होता. या कलियुगात फक्त पवित्र नामच पुरेसे आहे, असे एका वैष्णव गुरूंनी म्हटले होते; त्यांना श्रीरामकृष्ण उत्तर देत होते. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथे ते त्या गुरूंशी बोलत होते. कामिनी-कांचन या शब्दांनी श्रीरामकृष्णांना कामवासना आणि पैशाचा मोह म्हणायचा होता.