श्रीरामकृष्ण परमहंस · साधना
रंगपटातला कृष्ण
“आमच्याकडे कृष्णाच्या जीवनावरच्या, लीलांवरच्या नाटकांत खेळाची सुरुवात ढोल वाजवून आणि मोठ्याने गाऊन होते: ‘हे कृष्णा, ये! ये रे लाडक्या!’ पण कृष्णाचे काम करणारा माणूस या सगळ्या गोंगाटाकडे, गडबडीकडे लक्ष देत नाही. तो रंगमंचामागच्या रंगपटात निवांत गप्पा मारत, तंबाखू ओढत बसलेला असतो. पण मग गोंगाट थांबतो, आणि पवित्र देवर्षी नारद गोड, मंद संगीतासह रंगमंचावर येतात. प्रेमाने भरून वाहणाऱ्या हृदयाने ते कृष्णाला बाहेर येण्यासाठी हाक मारतात. आता कृष्णाला स्वस्थ बसवत नाही, आणि तो घाईघाईने रंगमंचावर येतो. “भक्त फक्त ओठांनी ‘हे प्रभो, ये! हे प्रभो, ये!’ असा धावा करत राहतो, तोपर्यंत भगवंत कधीही येणार नाही. भगवंत येईल, तेव्हा भक्ताचे हृदय दिव्य भावनेने विरघळून जाईल, आणि त्याचा सगळा मोठ्याने चाललेला धावा कायमचा थांबेल. प्रेमाने आणि भक्तीने भरून वाहणाऱ्या हृदयाच्या तळातून माणूस भगवंताला हाक मारतो, तेव्हा भगवंत यायला उशीर लावू शकत नाही.”
बंगालमध्ये अशा नाटकांना जात्रा म्हणत. फिरत्या नाटकमंडळ्या ती करत, आणि त्यांतली पुष्कळ नाटके कृष्णाच्या कथा सांगत. रंगपट म्हणजे नट जिथे वेशभूषा करतात आणि आपापल्या पाळीची वाट पाहतात, ती जागा. नारद म्हणजे जुन्या कथांतले ऋषी; ते देवाचे गुण गात सगळ्या भुवनांत फिरत असतात.