श्रीरामकृष्ण परमहंस · संसार आणि माया
कांद्याचे पापुद्रे
“स्वतःला ओळखा, म्हणजे जे तुम्ही नाही ते तुम्हाला कळेल, आणि सर्वांचा स्वामी देवही कळेल. माझा ‘मी’ म्हणजे काय? माझा हात, की पाय? मांस, रक्त, स्नायू की शिरा? खोल विचार करा, म्हणजे दिसेल की ‘मी’ अशी काही वस्तूच नाही. कांद्याचे पापुद्रे एकेक करून सोलत जा. तसाच अहंकार तुकड्या-तुकड्याने तपासत जा, म्हणजे त्याच्यामागे कोणतीही खरी वस्तू नाही, हे तुम्हाला आढळेल. अशा सगळ्या शोधाच्या शेवटी देव असतो. अहंकार गळून पडला, की देव प्रकट होतो.”
येथे स्वतःला ओळखणे म्हणजे आत्मा जाणणे. वेदान्ताचे प्राचीन ग्रंथ, म्हणजे उपनिषदे, सांगतात की आत्मा शरीरही नाही, मनही नाही. हा ज्ञानाचा मार्ग. साधक ज्याला ज्याला “मी” म्हणतो, त्या प्रत्येकाबद्दल स्वतःला विचारतो, “मी हा आहे का?”, आणि ते बाजूला सारतो. उपनिषदांत यासाठी एक शब्द आहे: नेति नेति, म्हणजे “हे नव्हे, हे नव्हे”. हा वादविवादाचा मुद्दा नाही, तर साधना आहे; खोटा “मी” गळून पडेपर्यंत ती चालू ठेवायची असते.