- 1पोपट आणि मांजर“संसारी माणसे ऐहिक फळाच्या आशेने पुष्कळ चांगली कामे करतात, दानधर्म करतात. पण संकट, दुःख, गरिबी आली की त्यांना या सगळ्याचा विसर पडतो. ती त्या पोपटासारखी असतात. पोपट दिवसभर ‘राधाकृष्ण, राधाकृष्ण’ असे देवाचे नाव घेत असतो. पण मांजराने पकडले की…
- 2माश्या आणि मधमाश्या“मिठाईवाल्याच्या दुकानात विकायला मांडलेल्या मिठाईवर कधी कधी माश्या बसतात. पण घाणीने भरलेली टोपली घेऊन झाडूवाला जवळून गेला, की त्याच क्षणी माश्या मिठाई सोडतात आणि घाणीच्या टोपलीवर जाऊन बसतात. मधमाशी मात्र कधीही घाणीवर बसत नाही. ती नेहमी फुला…
- 3उंट आणि काटे“बद्ध जीव, म्हणजे संसारी माणसे, कधीच जागी होत नाहीत. दुःखाचे घाव बसतात, लोक फसवतात, संकटे घेरतात, तरी ती जागी होत नाहीत. ती उंटासारखी असतात. उंटाला काटेरी झुडपे आणि खाजरी रोपटी फार आवडतात. तोंडातून रक्त येत असले, तरी तो ती चघळतच राहतो. संसा…
- 4स्प्रिंगची गादी“स्प्रिंगच्या गादीवर बसले की ती दबते, पण भार काढला की लवकरच ती पुन्हा पूर्वीसारखी होते. संसारी लोकांचे असेच असते. धर्माच्या गोष्टी ऐकत असतात तोवर ते भक्तिभावाने भरून गेलेले असतात. पण संसाराच्या रोजच्या रहाटगाड्यात परत गेले, की ते सगळे उच्च,…
- 5भट्टीतले लोखंड“लोखंड भट्टीत असते तोवर लालबुंद असते, पण आगीतून बाहेर काढले की लगेच काळे पडते. संसारी माणसाचे असेच असते. तो देवळात किंवा भाविक लोकांमध्ये असतो, तोवर भक्तिभावाने भरलेला असतो. पण त्यांची संगत सोडली की तो सगळा भाव गमावून बसतो.”
- 6खिळा आणि दगड“दगडात खिळा शिरत नाही, पण मातीत तो सहज ठोकता येतो. तसेच भाविकांचा उपदेश संसारी माणसाच्या अंतरात शिरत नाही. ज्याच्या मनात श्रद्धा आहे, त्याच्या हृदयात तो शिरतो.”
- 7मगरीची कातडी“मगरीची कातडी इतकी जाड आणि खवलेदार असते, की कोणतेही शस्त्र तिच्यात घुसत नाही. शस्त्रे तिच्यावर आपटून नुसती खाली पडतात, काही इजा करत नाहीत. तसेच संसारी माणसाला धर्माचा कितीही उपदेश करा, त्याच्या हृदयावर काही परिणाम होणार नाही.”
- 8पवित्र गोष्टींचा तिटकारा“संसारी माणूस सगळ्यात चांगला ओळखता येतो तो एका गोष्टीवरून: ज्या गोष्टीला धर्माचा थोडा जरी वास असतो, तिचा त्याला तिटकारा असतो. भजने, स्तोत्रे ऐकायला त्याला आवडत नाही, देवाचे पवित्र नाव घ्यायलाही आवडत नाही, आणि दुसऱ्यांचेही मन तो त्यापासून वळ…
- 9कबुतराची अन्नपिशवीअन्नपिशवी म्हणजे पक्ष्याच्या गळ्यातली एक पिशवी. पक्ष्याने गिळलेले दाणे पचण्याआधी तिथे साठून राहतात.
- 10कुरळा केस“पाप्याचे हृदय कुरळ्या केसासारखे असते. तो कितीही वेळ ताणून धरा, तो काही सरळ होणार नाही. तसेच दुष्ट माणसाचे हृदयही सहजासहजी बदलत नाही.”
- 11चतुर कावळाकुडमुडा वकील म्हणजे लहान गावातला वकील. तो छोट्या-छोट्या खटल्यांत डावपेच खेळून आणि शब्दांचा कीस काढून पोट भरतो: खूप तल्लख, पण सगळे थोड्याशा फायद्यासाठी.
- 12बांबूच्या सापळ्यातले मासेसंसारात शिरणे (बंगालीतही संसार हाच शब्द) म्हणजे लग्न करून गृहस्थाचे जीवन सुरू करणे: कुटुंब, काम आणि पैसा यांची जबाबदारी घेणे.
- 13दाव्याला बांधलेले वासरूत्यांच्या काळी हिंदूंमध्ये लग्न दोन्ही घरची मंडळी ठरवत, बहुधा मुलगा अजून विशीच्या आत असतानाच; आणि ते लग्न मोडता येत नसे.
- 14गजकर्णाची खाज“गजकर्ण खाजवताना फार बरे वाटते, पण नंतर जी वेदना होते, ती सहन होत नाही. तसेच संसारातली सुखे सुरुवातीला फार गोड लागतात, पण त्यांच्या मागून जे येते, त्याचा विचारही भयंकर वाटतो.”
- 15आवळाहा प्रश्न एका श्रोत्याने त्यांना विचारला होता. म. यांनी लिहून ठेवलेल्या एका संभाषणात श्रीरामकृष्णांनी हीच उपमा दिली आहे; तिथे फळ आहे आमडा, म्हणजे मराठीत आंबाडा.
- 16जड पारडे“तराजूचे जड पारडे खाली जाते, आणि हलके वर येते. तसेच संसाराच्या फार काळज्यांनी आणि चिंतांनी दबलेला माणूस संसारातच खाली बुडतो. ज्याच्या काळज्या कमी, तो स्वर्गाच्या राज्याकडे वर चढतो.”
- 17घड्याला भोक“पाण्याच्या घड्याच्या तळाला लहानसे भोक असले, तरी त्या एवढ्याशा भोकातून सगळे पाणी वाहून जाते. तसेच साधनेच्या वाटेवर नव्याने चालू लागलेल्या साधकात संसारीपणाचा अगदी थोडासा जरी अंश असला, तरी त्याचे सगळे प्रयत्न वाया जातात.”
- 18सापांचे घरत्यांच्या काळच्या बंगालमध्ये नागासारखे साप हा खेड्यातल्या घरांत खरोखरचा धोका होता. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. येथे ते संसारात राहणाऱ्या पुरुषांशी बोलत होते. कामिनी-कांचन या शब्दांनी त्यांना कामवासना आणि पैशाचा मोह म्हणायचा होत…
- 19पाणी आणि चटण्यास्त्री आणि धन ही तीच जोडी, जिला श्रीरामकृष्ण कामिनी-कांचन म्हणत. कामिनी म्हणजे स्त्री, कांचन म्हणजे सोने. या शब्दांनी त्यांना कामवासना आणि पैशाचा मोह म्हणायचा होता.
- 20भाकरी आणि लोणी“पैशाने तुम्हाला भाकरी आणि लोणी मिळू शकते, एवढेच. म्हणून पैशालाच आयुष्याचे एकमेव ध्येय समजू नका.”
- 21पुलाखालचे पाणी“मुक्त” म्हणजे संसाराच्या बंधनांतून सुटलेले: देवापर्यंत पोहोचलेले, दुसऱ्या कशातही न अडकलेले जीव.
- 22श्रीमंत झालेला ब्राह्मण“इथे” म्हणजे कलकत्त्याच्या उत्तरेला गंगेकाठी असलेले दक्षिणेश्वरचे कालीमंदिर; श्रीरामकृष्ण तिथेच राहत. रुपया हे तेव्हा चांदीचे नाणे होते.
- 23देवळातले चोरलेले दागिनेदक्षिणेश्वरची मंदिरे राणी रासमणी यांनी बांधली; श्रीरामकृष्ण तिथेच राहत. राणींचे जावई मथुर ती मंदिरे सांभाळत. तिथे कालीमंदिराशेजारीच विष्णुमंदिर आहे. ऐश्वर्याची देवी म्हणजे लक्ष्मी, धन देणारी देवता.
- 24काकवी आणि खडीसाखरयेथे काकवी म्हणजे उसाचा रस आटवून केलेला काळपट, जाडाभरडा पाक. खडीसाखर म्हणजे शुद्ध करून पारदर्शक, कडक खडे केलेली साखर.
- 25परमेश्वर दोनदा हसतातकलकत्त्यात विद्वान आणि समाजसुधारक ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांच्या घरी गेले असताना श्रीरामकृष्ण हे म्हणाले. त्याच्या आधी ते म्हणाले होते की सगळे काही परमेश्वरच घडवतात. “मी मालक आहे; हे सगळे माझे आहे,” असे माणसाने म्हणणे हास्यास्पद आहे, असेही त…
- 26पिकलेला ‘मी’, कच्चा ‘मी’पिकलेले आणि कच्चे हे फळांचे शब्द: अजून हिरवे, कडक असलेले फळ, आणि जे व्हायचे ते पूर्ण होऊन तयार झालेले फळ. वेदान्त सांगतो की माणसाचे खरे स्वरूप, म्हणजे आत्मा, शरीर नाही, मनही नाही. तो शुद्ध जाणीव आहे; त्याला काहीही बांधू शकत नाही, काहीही नष्…
- 27सूर्याआड ढग“सूर्य सगळ्या जगाला ऊब आणि प्रकाश देऊ शकतो. पण आकाश ढगांनी भरून त्याची किरणे अडली, की तो काहीच करू शकत नाही. तसेच, जिवात जोपर्यंत अहंकार आहे, तोपर्यंत देवाचा प्रकाश हृदयावर पडू शकत नाही.”
- 28लसणाची वाटी“ज्या वाटीत लसणाचा रस ठेवला होता, ती शेकडो वेळा घासली-पुसली तरी तिचा उग्र वास जात नाही. अहंकारही तसाच चिवट असतो. तो आपल्याला कधीच पुरता सोडत नाही.”
- 29राखेचा ढीग“गर्व हा कचऱ्याच्या किंवा राखेच्या ढिगासारखा असतो. त्यावर पाणी पडले की क्षणात सुकून जाते. तसेच, गर्वाने भरलेल्या हृदयाला प्रार्थनेचा आणि ध्यानाचा काही उपयोग होत नाही.”
- 30साधुपणाचा अभिमान“बाकीचे सगळे अभिमान हळूहळू विरून जातील. पण ‘मी साधू आहे’ हा साधूचा अभिमान झिजवणे फारच कठीण असते.”
- 31साधूकडे जाणे कमीपणाचेशेवटच्या आजारपणात श्रीरामकृष्ण कलकत्त्यात श्यामपुकूर येथे राहत होते. तेथे त्यांच्यावर उपचार करणाऱ्या डॉक्टरांना ते हे म्हणाले. येथे अज्ञान म्हणजे देवाला झाकून टाकणारा अजाणपणा.
- 32‘तूच रे देवा’“कीर्तीच्या मागे धावणारे भ्रमात असतात. ते विसरतात की सर्वांचा नियंता परमेश्वरच सगळे घडवतो, आणि सगळे श्रेय एकट्या देवाचेच आहे. ज्ञानी नेहमी म्हणतात, ‘तूच, तूच रे देवा!’ पण अज्ञानी आणि स्वतःच्याच भ्रमात गुंतलेले म्हणतात, ‘मीच, मीच.’”
- 33‘मी’ म्हणणारी गाय“जोपर्यंत अहंकार आहे, तोपर्यंत अज्ञान आहे. तुमचा अहंकार आहे तोवर तुम्हाला मुक्ती मिळणे शक्य नाही. “गाय ‘हम्मा, हम्मा’ करते, आणि बकरी ‘मा, मा’ करते. म्हणून त्यांच्या दुःखाला अंत नाही. खाटीक त्यांना कापतात, आणि त्यांच्या कातड्याचे जोडे आणि ढो…
- 34कांद्याचे पापुद्रेयेथे स्वतःला ओळखणे म्हणजे आत्मा जाणणे. वेदान्ताचे प्राचीन ग्रंथ, म्हणजे उपनिषदे, सांगतात की आत्मा शरीरही नाही, मनही नाही. हा ज्ञानाचा मार्ग. साधक ज्याला ज्याला “मी” म्हणतो, त्या प्रत्येकाबद्दल स्वतःला विचारतो, “मी हा आहे का?”, आणि ते बाजूला…
- 35तळ्यावरचे शेवाळमाया म्हणजे देवाला दृष्टीआड करणारी शक्ती; तिच्यामुळे जग हेच सर्वस्व वाटते.
- 36उसळत्या पाण्यातला चंद्रमाया म्हणजे जगाची भुरळ; ती मनाला धरून ठेवते, आणि देवाला त्याच्यापासून झाकते.
- 37बिंग फुटलेला चोरमाया म्हणजे जग हेच सर्वस्व आहे असे भासवणारा, आणि देवाला दृष्टीआड ठेवणारा भ्रम.
- 38दुधाची तहानदूध फाडून त्यातला घट्ट भाग काढून घेतला, की उरते ते पातळ, पाणचट द्रव म्हणजे फाटलेल्या दुधाचे पाणी. येथे माया म्हणजे माणसाला संसारात बांधून ठेवणारी ओढ.
- 39इंग्रजी बूटसच्चिदानंद म्हणजे अस्तित्व, ज्ञान आणि आनंद: वेदान्तानुसार देवाचे, आणि माणसाचेही, खरे स्वरूप. उपाधी म्हणजे बाहेरून स्वरूपावर चढवलेली कोणतीही गोष्ट: पोशाख, भूमिका, संपत्ती. तिच्यामुळे स्वरूप जे नाही ते असल्यासारखे भासते, आणि त्याचे वागणे बदलत…
- 40संसार एक रंगमंच“हा संसार रंगमंचासारखा आहे. तिथे माणसे अनेक सोंगे घेऊन अनेक भूमिका करतात. काही वेळ खेळ झाल्याशिवाय त्यांना मुखवटा काढावासा वाटत नाही. त्यांना थोडा वेळ खेळू द्या; मग ती आपणहून मुखवटा उतरवतील.”
- 41घरची माणसे आणि सर्व जीवहृदय हा श्रीरामकृष्णांचा दूरच्या नात्यातला भाचा. त्याने दक्षिणेश्वरच्या मंदिरात अनेक वर्षे श्रीरामकृष्णांची सेवा केली. बंगालीत माया (म्हणजे आसक्ती) आणि दया यांना एकमेकांसमोर उभे केले आहे. श्रीरामकृष्णांनी हा प्रश्न एका शिष्याला विचारला; त्य…
- 42अहंकार हाच पडदाब्राह्मसमाजाचे एक प्रचारक विजयकृष्ण गोस्वामी यांनी विचारले होते, “महाराज, आम्ही असे बंधनात का आहोत? आम्हाला देव का दिसत नाही?” त्यांना श्रीरामकृष्ण हे उत्तर देत होते. येथे माया म्हणजे देवाला आपल्यापासून झाकणारी गोष्ट, आणि ती अहंकारच आहे, अस…
- 43बंधनातला माणूस, मुक्त शिवशिव हे देवाच्या थोर नावांपैकी एक; येथे शिव म्हणजे स्वतः देव.