श्रीरामकृष्ण परमहंस · संसार आणि माया
माश्या आणि मधमाश्या
“मिठाईवाल्याच्या दुकानात विकायला मांडलेल्या मिठाईवर कधी कधी माश्या बसतात. पण घाणीने भरलेली टोपली घेऊन झाडूवाला जवळून गेला, की त्याच क्षणी माश्या मिठाई सोडतात आणि घाणीच्या टोपलीवर जाऊन बसतात. मधमाशी मात्र कधीही घाणीवर बसत नाही. ती नेहमी फुलांतला मधच पिते. संसारी माणसे माश्यांसारखी असतात. कधी तरी त्यांना क्षणभर देवाच्या गोडीची चव लागते. पण घाणीची उपजत आवड त्यांना लवकरच संसाराच्या उकिरड्यावर परत आणते. सज्जन माणूस मात्र देवाचे सौंदर्य न्याहाळण्याच्या आनंदात सदा रंगून गेलेला असतो. “संसारी माणूस घाणीतच जगणाऱ्या आणि घाणीतच मरणाऱ्या किड्यासारखा असतो; त्याहून उंच काही असते, याची त्याला कल्पनाही नसते. संसारातला सज्जन माणूस त्या माशीसारखा असतो; ती कधी घाणीवर बसते, तर कधी मिठाईवर. पण योग्याचा मुक्त आत्मा मधमाशीसारखा असतो. तो देवाच्या पवित्र सान्निध्याचा मधच पितो, दुसरे काही नाही.”
माश्या आणि मधमाश्या
बंगालच्या शहरातला मिठाईवाला दुकानाच्या पुढच्या भागात उघड्या ताटांत मिठाई मांडून ठेवत असे. झाडूवाला अगदी खालच्या जातींपैकी एका जातीचा असे. शहरातली घाण तो टोपलीत भरून वाहून नेई; हे काम रूढीने त्याच्या जातीवर सोपवलेले होते. दुसरा परिच्छेद पहिल्याला टीप म्हणून जोडलेला आहे, आणि त्यात माणसांचे दोन नव्हे, तीन प्रकार केले आहेत. तिथे माशी म्हणजे संसारी माणूस नव्हे. ती म्हणजे संसारात राहणारा सज्जन माणूस. तो काही काळ देवाकडे वळतो, आणि मग पुन्हा संसाराकडे. संसारी माणूस त्याहून खाली, किड्याच्या पातळीला गेला आहे; त्या किड्याला घाणीशिवाय दुसरे काही ठाऊक नसते. फक्त मधमाशी, म्हणजे मुक्त झालेला आत्मा, एकट्या देवापाशीच राहते.