श्रीरामकृष्ण परमहंस · संसार आणि माया
पोपट आणि मांजर
“संसारी माणसे ऐहिक फळाच्या आशेने पुष्कळ चांगली कामे करतात, दानधर्म करतात. पण संकट, दुःख, गरिबी आली की त्यांना या सगळ्याचा विसर पडतो. ती त्या पोपटासारखी असतात. पोपट दिवसभर ‘राधाकृष्ण, राधाकृष्ण’ असे देवाचे नाव घेत असतो. पण मांजराने पकडले की ‘टें, टें!’ ओरडतो, आणि देवाचे नाव विसरून जातो.”
पोपट आणि मांजर
त्यांच्या काळच्या बंगालमध्ये पोपट हा घरोघरी पाळला जाणारा पक्षी होता. त्याला पिंजऱ्यात ठेवत आणि बोलायला शिकवत. भाविक घरांत त्याला देवाची नावे शिकवत, आणि त्यांतले आवडते नाव होते “राधाकृष्ण”. कृष्ण हे गोपाळ देव, आणि राधा ही त्यांच्यावर प्रेम करणारी गवळण. कृष्णाची उपासना करणारे बंगालचे वैष्णव भक्त ही दोन नावे पुन्हा पुन्हा जपतात. पोपटाने आवाज शिकून घेतलेले असतात, पण ते त्याचे स्वतःचे नसतात. श्रीरामकृष्ण संसारी माणसांच्या चांगल्या कामांची तुलना या पोपटाच्या नामजपाशी करतात. ती कामे काही मिळावे म्हणून केलेली असतात, आणि आयुष्य सुरळीत चालले आहे तोवरच टिकतात. संकट आले की आत दडलेले असते तेच बोलू लागते. “संसारी माणसे” म्हणजे ज्यांचे मन संसारात गुंतलेले असते ती. संसार (बंगालीतही हाच शब्द) म्हणजे घर आणि कुटुंब, काम आणि पैसा, आणि त्यांना चिकटलेल्या काळज्या. श्रीरामकृष्णांकडे येणाऱ्यांपैकी पुष्कळजण गृहस्थ होते, आणि त्यांना ते घर सोडायला सांगत नसत. येथे श्रीरामकृष्ण बोट ठेवतात ते चांगल्या कामामागच्या मनावर. असे मन फळाची अपेक्षा करते, आणि संकट आले की देवाला विसरते.