श्रीरामकृष्ण परमहंस · संसार आणि माया
‘मी’ म्हणणारी गाय
“जोपर्यंत अहंकार आहे, तोपर्यंत अज्ञान आहे. तुमचा अहंकार आहे तोवर तुम्हाला मुक्ती मिळणे शक्य नाही. “गाय ‘हम्मा, हम्मा’ करते, आणि बकरी ‘मा, मा’ करते. म्हणून त्यांच्या दुःखाला अंत नाही. खाटीक त्यांना कापतात, आणि त्यांच्या कातड्याचे जोडे आणि ढोल बनतात. पण त्यांचे हाल तिथेच संपत नाहीत. हिंदुस्थानीत ‘हम’ आणि ‘मा’ या दोन्हींचा अर्थ ‘मी’; गाय आणि बकरी ‘मी, मी’ करतात, म्हणूनच त्यांना एवढे भयंकर हाल सोसावे लागतात. मग पिंजारी त्यांच्या आतड्यांपासून आपल्या धनुकलीची तात बनवतो. तेव्हा कुठे, पिंजाऱ्याच्या हातात, त्या ‘तुहू, तुहू’ म्हणायला शिकतात. ‘तुहू’ म्हणजे ‘तू, तू’. मग त्यांची सुटका होते, आणि त्यांचे दुःख संपते. “‘हे देवा, कर्ता तू आहेस, मी नाही’: हेच ज्ञान.”
‘मी’ म्हणणारी गाय
गायीचे हंबरणे “हम्मा” हे हिंदुस्थानीतल्या “हम” (मी) सारखे ऐकू येते. बकरीचे “मा” हे ओरडणे म्हणजे “मी” या अर्थाचा दुसरा शब्द, असे श्रीरामकृष्णांनी मानले. पिंजारी मोठ्या धनुकलीने कच्चा कापूस पिंजून स्वच्छ आणि फुगीर करत असे. त्या धनुकलीला जनावराच्या आतड्याची तात ताणून बसवलेली असे, आणि पिंजारी ती मोगरीने छेडत असे. तिचा झंकार म्हणजेच वचनातले “तुहू”. मुक्ती म्हणजे जिवाची संसाराच्या बंधनातून आणि जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटका. येथे ज्ञान म्हणजे विद्वत्ता नव्हे, तर देवाला जाणणे. श्रीरामकृष्णांच्या शिकवणीत अहंकार, म्हणजे “मी कर्ता आहे” ही भावना, जिवाला बांधून ठेवते; ती भावना गेली की मुक्ती मिळते. म्हणून ही गोष्ट प्रार्थनेच्या एकाच ओळीने संपते, आणि त्या ओळीलाच ते ज्ञान म्हणतात: “कर्ता तू आहेस, मी नाही.” हे चित्र कठोर आहे, आणि ते त्यांचेच आहे. त्यांच्या काळी बहुतेक हिंदूंना गोहत्या हे मोठे पाप वाटत असे. हे चित्र येथे नम्रतेविषयीच्या बोलण्यात येते, आणि त्यानंतर लगेच श्रीरामकृष्ण म्हणाले, “लीन व्हा, नम्र व्हा; तरच तुम्ही वर याल.”