श्रीरामकृष्ण परमहंस · संसार आणि माया
उंट आणि काटे
“बद्ध जीव, म्हणजे संसारी माणसे, कधीच जागी होत नाहीत. दुःखाचे घाव बसतात, लोक फसवतात, संकटे घेरतात, तरी ती जागी होत नाहीत. ती उंटासारखी असतात. उंटाला काटेरी झुडपे आणि खाजरी रोपटी फार आवडतात. तोंडातून रक्त येत असले, तरी तो ती चघळतच राहतो. संसारी माणूस इतके भोगतो, पण काही दिवसांत सगळे विसरून जातो. समजा, त्याची बायको मेली, किंवा तिने त्याला दगा दिला. बघा! त्याने दुसरे लग्नसुद्धा केले. किंवा समजा, त्याचे मूल गेले. तो रडतो, पण थोड्याच दिवसांत सगळे त्याच्या आठवणीतून निसटून जाते. आणि दुःखाने इतकी खचलेली त्या मुलाची आई लवकरच पुन्हा नटू लागते, दागदागिने घालू लागते. मुलींच्या लग्नांपायी आईबाप कंगाल होतात, तरी दर वर्षी त्यांना आणखी एक मूल होते. खटल्यांपायी धुळीला मिळालेली माणसे तरीही पुन्हा कोर्टाची पायरी चढतात. आहेत त्या मुलांचे नीट पालनपोषण करता येत नाही, तरी दर वर्षी आणखी एक मूल! “बद्ध माणसाला ओळखायची आणखी एक खूण आहे. त्याला संसारातून बाहेर काढून पवित्र वातावरणात ठेवा; तो खचून जाईल, झुरू लागेल. तो घाणीतच जगणाऱ्या, घाणीवरच पोसणाऱ्या किड्यासारखा असतो. त्या किड्याला भाताच्या भांड्यात ठेवले, तर तो मरून जाईल.”
उंट आणि काटे
याच्या थोडे आधी श्रीरामकृष्ण म्हणाले होते की माणसे चार प्रकारची असतात: बद्ध, मुमुक्षू, मुक्त आणि नित्यसिद्ध. त्यांनी संसाराला जाळे म्हटले, जीवांना मासे, आणि देवाला कोळी. काही मासे इतके सावध असतात की ते जाळ्यात कधी शिरतच नाहीत, आणि काही उडी मारून जाळ्यातून बाहेर पडतात. काही सुटण्यासाठी धडपडतात. पण बहुतेक मासे जाळ्यासकट चिखलात तोंड खुपसतात, आणि तिथे काही भय नाही असे त्यांना वाटते. हेच बद्ध जीव: संसाराने, कामिनी-कांचनाने घट्ट बांधलेली माणसे. त्यांना धोका जाणवत नाही, आणि सुटकेची वाटही नको असते. हे वचन बद्ध माणसाच्या खुणा सांगते. दुःख त्याला काही शिकवत नाही; शोक ओसरतो, आणि तीच दुखणी तो पुन्हा ओढवून घेतो. साधकाला ज्या सत्संगाची तळमळ असते, त्यात त्याला राहवत नाही. त्यांच्या काळच्या बंगालमध्ये लग्नाचा खर्च वधूच्या घरच्यांना करावा लागे, आणि हुंडाही द्यावा लागे. अनेक मुलींची लग्ने करताना एखादे कुटुंब कंगाल होऊ शकत असे.