बंगालच्या लोककथा
दयाळू ब्रह्मदैत्य
झपाटलेला वड
एका गावात एक गरीब ब्राह्मण बायकोसोबत राहत होता. कमाईचे त्याला काहीच साधन नव्हते. म्हणून तो रोज दारोदार भिक्षा मागायला जाई. थोडे तांदूळ घेऊन घरी येई. ते दोघे भात शिजवत आणि शेतातून खुडून आणलेल्या भाजीबरोबर खात. काही काळाने गावाचा मालक बदलला. एक नवा जमीनदार गावाचा मालक झाला. नव्या जमीनदाराकडे काहीतरी मागावे, असे ब्राह्मणाला वाटले. म्हणून एके दिवशी सकाळी तो जमीनदाराला नमस्कार करायला त्याच्या घरी गेला. नेमके त्याच वेळी जमीनदार नोकरांकडे गावाची आणि गावाच्या निरनिराळ्या भागांची चौकशी करत होता. नोकरांनी सांगितले, गावाच्या वेशीवर एक वड आहे. त्याला अनेक भुतांनी झपाटले आहे. रात्री त्याच्या जवळ जायची आजवर कोणाची छाती झाली नाही. पूर्वी काही बेधडक माणसे अंधार पडल्यावर तिथे गेले होते. पण भुतांनी सगळ्यांच्या माना मुरगळल्या, आणि ते सगळे मेले. तेव्हापासून रात्री त्या झाडाजवळ कोणी फिरकत नाही. दिवसा मात्र काही गुराखी तिथे गुरे घेऊन जातात. हे ऐकून नव्या जमीनदाराने एक घोषणा केली. जो कोणी रात्री त्या झाडाकडे जाईल, त्याची एक फांदी तोडून आणून देईल, त्याला मी शंभर बिघे जमीन देईन, ती कायमची खंडमुक्त. एक बिघा म्हणजे साधारण एक तृतीयांश एकर. नोकरांपैकी कोणीच पुढे आले नाही. भुते आपला गळा दाबतील, याची त्यांना खात्री होती. ब्राह्मण तिथेच बसला होता. त्याने मनाशी विचार केला, ‘आत्ताच मी उपाशी मरायला आलो आहे. कधी पोटभर जेवण मिळत नाही. आज रात्री त्या झाडाकडे जाऊन फांदी तोडून आणली, तर शंभर बिघे खंडमुक्त जमीन मिळेल. मग आयुष्यात कधी काही कमी पडणार नाही. भुतांनी मारले, तरी आत्तापेक्षा वाईट काय होणार? भुकेने मरणे आणि भुतांच्या हातून मरणे, दोन्ही सारखेच.’ म्हणून आज रात्री मी त्या झाडाकडे जाऊन फांदी तोडून आणतो, असे तो म्हणाला. जमीनदाराने आपले वचन पुन्हा सांगितले. रात्री तोडलेली झपाटलेल्या झाडाची फांदी ब्राह्मणाने आणली, तर शंभर बिघे जमीन त्याला नक्की मिळेल.
दयाळू ब्रह्मदैत्य
बकुळीच्या झाडाखाली
दिवसभरात जमीनदाराच्या वचनाची आणि ब्राह्मणाच्या तयारीची बातमी गावभर पसरली. सगळ्यांना त्या गरिबाची दया आली. आणि असले वेडे धाडस केल्याबद्दल सगळ्यांनी त्याला दोषही दिला. इतरांना मारले तसे भुते त्यालाही मारणार, याची त्यांना खात्री होती. बायकोने त्याला परावृत्त करायचा खूप प्रयत्न केला, पण व्यर्थ. तो म्हणाला, “मी तसाही मरणारच आहे. अशाने निदान वाचायची थोडीतरी शक्यता आहे. वाचलो, तर आयुष्यात कधी काही कमी पडणार नाही.” सूर्य मावळून तासभर झाल्यावर ब्राह्मण निघाला. जराही न भिता तो गावाच्या वेशीपर्यंत गेला, एका बकुळीच्या झाडापर्यंत. तिथून झपाटलेला वड अगदी जवळ होता, जेमतेम एका दोराच्या लांबीवर. पण बकुळीखाली त्याचा धीर सुटला. तो भीतीने थरथरू लागला. भात कांडताना पायाने दाबायची लाकडी ढेंकी जशी वर-खाली होते, तसे त्याचे काळीज धडधडू लागले. त्या बकुळीवर एक ब्रह्मदैत्य राहत होता. ब्रह्मदैत्य म्हणजे अविवाहित मेलेल्या ब्राह्मणाचे भूत. ब्राह्मण आपल्या बकुळीखाली थांबलेला पाहून ब्रह्मदैत्य त्याच्याशी बोलला. “ब्राह्मणा, भितोस का? तुला काय करायचे आहे ते मला सांग. मी तुला मदत करीन. मी ब्रह्मदैत्य आहे.” “हे पुण्यात्म्या,” ब्राह्मण म्हणाला, “मला त्या पलीकडच्या वडाकडे जाऊन जमीनदारासाठी एक फांदी तोडायची आहे. त्या बदल्यात त्याने मला शंभर बिघे खंडमुक्त जमीन द्यायचे वचन दिले आहे. पण माझा धीर सुटत चालला आहे. आपण मदत केलीत, तर मी फार उपकृत होईन.” “अर्थात मदत करीन, ब्राह्मणा,” ब्रह्मदैत्य म्हणाला. “तू झाडाकडे चालू लाग. मी तुझ्याबरोबर येतो.”
दयाळू ब्रह्मदैत्य
भुते आज्ञा पाळतात
साधी भुते ब्रह्मदैत्याला भितात आणि त्याचा मान राखतात. आपल्या अदृश्य मित्राच्या बळावर ब्राह्मणाने विश्वास ठेवला आणि तो निर्धास्तपणे झपाटलेल्या झाडापाशी गेला. तिथे पोहोचल्यावर हातातल्या कोयत्याने तो एक फांदी तोडू लागला. पण पहिला घाव घालताच भुतांचा मोठा घोळका त्याच्यावर धावून आला. ब्रह्मदैत्य मध्ये पडला नसता, तर त्यांनी त्याच्या चिंधड्या उडवल्या असत्या. “भुतांनो, ऐका,” ब्रह्मदैत्य हुकमी आवाजात म्हणाला. “हा एक गरीब ब्राह्मण आहे. त्याला या झाडाची एक फांदी हवी आहे. ती त्याच्या फार उपयोगी पडेल. त्याला ती तोडू द्यावी, अशी माझी इच्छा आहे.” ब्रह्मदैत्याचा आवाज ऐकून भुते म्हणाली, “महाराज, आपली इच्छा प्रमाण. आपण सांगाल ते करायला आम्ही तयार आहोत. ब्राह्मणाने तोडायचे कष्ट घ्यायला नकोत. आम्हीच त्याच्यासाठी फांदी तोडून देतो.” आणि डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच भुतांनी झाडाची एक फांदी ब्राह्मणाच्या हातात ठेवली. ती घेऊन तो जीव खाऊन धावत जमीनदाराच्या घरी गेला. फांदी पाहून जमीनदार आणि त्याची माणसे चकित झाली. “बरे,” जमीनदार म्हणाला, “ही खरोखर झपाटलेल्या झाडाची फांदी आहे का, हे मी उद्या पाहतो. असेल, तर कबूल केलेले बक्षीस तुला मिळेल.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी जमीनदार नोकरांना घेऊन स्वतः झपाटलेल्या झाडापाशी गेला. फांदी खरोखर त्याच झाडाची होती. ती जिथून तोडली होती, ती जागाही त्यांना दिसली. हे पाहून सगळे चकित झाले. जमीनदाराचे समाधान झाले. त्याने ब्राह्मणाला शंभर बिघे खंडमुक्त जमीन कायमची देण्याचा दस्तऐवज करून दिला. अशा रीतीने एका रात्रीत ब्राह्मण श्रीमंत झाला.
दयाळू ब्रह्मदैत्य
पीक आहे, कापणारे नाहीत
नेमके त्या वेळी ब्राह्मणाला मिळालेल्या शेतांत पिकलेले भात उभे होते. ते विळ्याची वाटच पाहत होते. पण हे सोनेरी पीक कापायचे कसे, हे ब्राह्मणाला कळेना. मजुरांना द्यायला त्याच्याजवळ एक पैसाही नव्हता. आता करावे काय? तो आपल्या भुताच्या मित्राकडे, ब्रह्मदैत्याकडे गेला आणि म्हणाला, “हे ब्रह्मदैत्या, मी मोठ्या संकटात आहे. आपल्या कृपेने मला खंडमुक्त जमीन मिळाली. ती सगळी पिकलेल्या भाताने भरली आहे. पण ते कापायचे काहीच साधन माझ्याजवळ नाही. मी गरीब माणूस आहे. मी काय करू?” “अरे ब्राह्मणा, त्याची काळजी करू नकोस,” दयाळू ब्रह्मदैत्य म्हणाला. “मी भात कापून तर घेईनच. शिवाय मळणी करून धान्य कोठारात भरून घेईन, आणि पेंढ्याच्या गंजीही रचून घेईन. तू फक्त एक काम कर. गावातल्या लोकांकडून शंभर विळे उसने घे, आणि आज रात्री ते सगळे या झाडाच्या बुंध्याशी ठेव. आणि धान्य आणि पेंढा जिथे ठेवायचा, ती जागा नेमकी तयार करून ठेव.” ब्राह्मणाला खूप आनंद झाला. त्याला शंभर विळे सहज मिळाले. कारण तो श्रीमंत झाला आहे, हे गावातल्या शेतकऱ्यांना माहीत होते. त्यांनी त्याला हवे ते आनंदाने उसने दिले. सूर्य मावळताच त्याने ते शंभर विळे बकुळीखाली नेऊन ठेवले. झोपडीजवळची एक जागा त्याने धान्याच्या कोठारासाठी आणि पेंढ्याच्या गंजींसाठी निवडली. ती जमीन त्याने शेणपाण्याने सारवली. सगळी तयारी झाल्यावर तो झोपी गेला.
दयाळू ब्रह्मदैत्य
सपासप, सपासप
रात्र झाल्यावर थोड्याच वेळात, गावकरी सगळे घरात गेल्यावर, ब्रह्मदैत्याने झपाटलेल्या झाडावरच्या भुतांना बोलावले. ती शंभर भुते होती. “आज रात्री मी मदत करतो आहे त्या गरीब ब्राह्मणासाठी तुम्हाला काम करायचे आहे,” तो म्हणाला. “त्याला जमीनदाराकडून शंभर बिघे जमीन मिळाली आहे. तिच्यावर सगळे पिकलेले भात उभे आहे. ते कापायचे काहीच साधन त्याच्याजवळ नाही. म्हणून आज रात्री तुम्ही सगळ्यांनी त्याचे काम करायचे. “हे पाहा, इथे शंभर विळे आहेत. प्रत्येकाने एक एक घ्या आणि मी दाखवतो त्या शेतात चला. तुम्ही शंभर जण आहात. म्हणजे प्रत्येक भुताने एक एक बिघा कापायचा. कापलेले भारे पाठीवर घेऊन ब्राह्मणाच्या घरी न्या. मळणी करा, सगळे धान्य एका मोठ्या कोठारात भरा, आणि पेंढ्याच्या वेगवेगळ्या गंजी रचा. आता वेळ दवडू नका. हे सगळे आज रात्रीच व्हायला हवे.” “आपण सांगाल ते सगळे करायला आम्ही तयार आहोत, महाराज,” शंभर भुते लगेच म्हणाली. ब्रह्मदैत्याने त्यांना ब्राह्मणाचे घर दाखवले आणि धान्यासाठी आणि पेंढ्यासाठी तयार केलेली जागा दाखवली. मग तो त्यांना ब्राह्मणाच्या शेतांवर घेऊन गेला. ती सगळी शेते सोनेरी पिकाने डोलत होती. भुते लगेच कामाला लागली. भुताची कापणी माणसाच्या कापणीसारखी नसते. माणूस दिवसभरात जितके कापतो, तितके भूत एका मिनिटात कापते. सपासप, सपासप विळे चालले, आणि भाताची उंच ताटे जमिनीवर पडू लागली. कापणी झाल्यावर भुतांनी भारे आपल्या प्रचंड पाठींवर घेतले आणि सगळे ब्राह्मणाच्या घरी नेले. मग त्यांनी धान्य पेंढ्यापासून वेगळे केले. सगळे धान्य एका भल्यामोठ्या कोठारात भरले, आणि पेंढ्याच्या अनेक चित्रविचित्र आकाराच्या गंजी रचल्या. काम संपले, तेव्हा सूर्योदयाला अजून चांगले दोन तास बाकी होते. मग भुते आपल्या झाडावर विश्रांतीला परत गेली. सकाळी लवकर ब्राह्मण आणि त्याच्या बायकोने झोपडीचे दार उघडले, आणि त्यांच्या आनंदाला सीमा उरली नाही. ते भले मोठे कोठार आणि त्या विचित्र गंजी पाहून गावकरी थक्क झाले. हे कसे झाले, ते गावकऱ्यांना कळेना. त्यांनी लगेच हे सगळे देवांचे काम आहे, असे ठरवले.
दयाळू ब्रह्मदैत्य
हजार ब्राह्मणांचे भोजन
काही दिवसांनी ब्राह्मण बकुळीपाशी गेला. “ब्रह्मदैत्या, आपल्याकडे माझी आणखी एक विनंती आहे,” तो म्हणाला. “देवांनी माझ्यावर फार कृपा केली. म्हणून मला हजार ब्राह्मणांना भोजन घालायचे आहे. भोजनाला लागणारे सगळे आपण पुरवलेत, तर मी फार उपकृत होईन.” “अगदी आनंदाने,” अदबशीर ब्रह्मदैत्य म्हणाला. “हजार ब्राह्मणांच्या भोजनाला लागणारे सगळे मी तुला देईन. फक्त अन्नधान्य जिथे ठेवायचे, ती कोठीची खोली मला दाखव.” ब्राह्मणाने जमेल तशी एक कोठीची खोली तयार केली. भोजनाच्या आदल्या दिवशी ती अन्नाने भरून ओसंडत होती. तूप, साखर, दूध, दही आणि आटीव दूध, प्रत्येकाचे शंभर शंभर घडे होते. पिठाचा तर डोंगरच होता. शिवाय ब्राह्मणभोजनाला लागणाऱ्या आणखी हजारो वस्तू होत्या. दुसऱ्या दिवशी सकाळी शंभर ब्राह्मण आचारी कामाला लावले, आणि हजार ब्राह्मण पोटभर जेवले. पण यजमान, म्हणजे आपल्या गोष्टीतला ब्राह्मण, जेवला नाही. त्याला ब्रह्मदैत्याबरोबर जेवायचे होते. ब्रह्मदैत्य तिथेच होता, पण कोणालाही दिसत नव्हता. मी तुझी ही इच्छा पुरी करू शकत नाही, असे त्याने ब्राह्मणाला सांगितले. ब्राह्मणाशी मैत्री केल्यामुळे त्याच्या भूतयोनीतली ठरलेली मुदत संपली होती. त्याला न्यायला स्वर्गातून देवांचे विमान, पुष्पक, आले होते. अशा रीतीने ब्रह्मदैत्याची भूतयोनीतून सुटका झाली आणि तो स्वर्गात गेला. आणि ब्राह्मण पुढे अनेक वर्षे सुखाने जगला. त्याला मुले-नातवंडे झाली. ही गोष्ट लालबिहारी डे यांना बंगाली भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती इंग्रजीत आणली आणि १८८३ मध्ये बंगालच्या लोककथांच्या पुस्तकात छापली.