बंगालच्या लोककथा
गरीब ब्राह्मणाची मडकी
गरिबाची प्रार्थना
एक ब्राह्मण होता. घरी बायको आणि चार मुले. तो फार गरीब होता. स्वतःचे म्हणावे असे त्याच्याकडे काहीच नव्हते. श्रीमंतांनी दिलेल्या दानावरच त्याचे बहुतेक भागत असे. तो ज्या घराण्यांची सेवा करी, त्यांच्यात लग्न झाले किंवा कोणी वारले, की त्याची चांगली कमाई होई. पण लोक रोज लग्न करत नाहीत, आणि रोज मरतही नाहीत. त्यामुळे त्याला संसार चालवणे कठीण जाई. तू मला नीट सांभाळत नाहीस, म्हणून बायको त्याला नेहमी बोल लावी. मुले कित्येकदा उघडीवाघडी आणि उपाशी फिरत. पण तो कितीही गरीब असला, तरी माणूस चांगला होता. ठरलेल्या वेळी त्याने प्रार्थना केली नाही, असा त्याच्या आयुष्यात एकही दिवस गेला नव्हता. त्याची इष्टदेवता होती दुर्गा, शंकरांची पत्नी. रोज पाण्याचा एक थेंब पिण्याआधी, अन्नाचा एक घास खाण्याआधी तो लाल शाईने ‘दुर्गा’ हे नाव निदान एकशे आठ वेळा लिहीत असे. दिवसभर त्याच्या तोंडी एकच जप असे: “हे दुर्गे! हे दुर्गे! माझ्यावर दया करा!” आणि गरिबीची, बायको-मुलांच्या पोटाची चिंता लागली, की तो कण्हत म्हणे, “दुर्गे! दुर्गे! दुर्गे!” एके दिवशी तो फार उदास झाला. गावापासून कित्येक मैल दूर असलेल्या एका जंगलात तो गेला आणि तिथे ओक्साबोक्शी रडला. “हे दुर्गे! हे माते!” त्याने प्रार्थना केली. “माझे दुःख तुम्ही संपवणार नाही का? मी जगात एकटा असतो, तर गरिबीचे मला काही वाटले नसते. पण तुम्ही मला बायको आणि मुले दिली आहेत. त्यांचे पोट भरायचे साधन मला द्या, माते.”
गरीब ब्राह्मणाची मडकी
देवांनी दिलेले मडके
त्याच दिवशी, नेमके त्याच जागी, शंकर आणि त्यांची पत्नी दुर्गा सकाळी फिरायला निघाले होते. दुर्गादेवींनी ब्राह्मणाला दुरूनच पाहिले. “कैलासनाथ,” त्या पतीला म्हणाल्या, “तो ब्राह्मण दिसतो का? त्याच्या तोंडी नेहमी माझे नाव असते. मला संकटातून सोडवा, म्हणून तो सतत माझी प्रार्थना करतो. त्याच्यासाठी आपण काही करू शकणार नाही का? त्याला आणि त्याच्या घरच्यांना कधीच पोटभर खायला मिळत नाही. त्याला एक हंडी देऊ, म्हणजे मातीचे मडके. त्यातून कधीही न संपणारे मुरमुऱ्याचे लाडू निघतील.” मुरमुरे गुळाच्या पाकात घोळवून हे लाडू करतात. शंकरांनी आनंदाने होकार दिला. त्यांच्या शब्दासरशी तशी शक्ती असलेली हंडी तिथल्या तिथे तयार झाली. मग दुर्गादेवींनी ब्राह्मणाला हाक मारली. “ब्राह्मणा,” त्या म्हणाल्या, “तुझ्या हालांचा मी कित्येकदा विचार केला. शेवटी तुझ्या प्रार्थनांनी माझे मन द्रवले. ही घे तुझ्यासाठी हंडी. ती पालथी करून हलव, की तिच्यातून उत्तम लाडू पडतील. ती सरळ ठेवेपर्यंत लाडू पडतच राहतील. तू, तुझी बायको आणि मुले हवे तितके खा, आणि हवे तितके विका.” ब्राह्मणाला खूप आनंद झाला. त्याने देवीला वाकून नमस्कार केला, हंडी घेतली आणि घाईघाईने घरी निघाला. पण थोडे अंतर जाताच, ही खरोखर चालते का ते बघावे, असे त्याला वाटले. त्याने ती पालथी करून हलवली. आणि त्याने आयुष्यात पाहिले नव्हते असे उत्तम लाडू ढीगभर बाहेर पडले. ते त्याने खांद्यावरच्या उपरण्यात बांधले आणि तो पुढे चालू लागला.
गरीब ब्राह्मणाची मडकी
खानावळवाल्याचे मडके
दुपार झाली, तसे ब्राह्मणाला भूक लागली. पण स्नान आणि प्रार्थना झाल्याशिवाय तो खाऊ शकत नव्हता. वाटेत एक खानावळ लागली. तिच्यापासून जवळच एक मोठे तळे होते. तिथे थांबावे, स्नान, प्रार्थना करावी आणि मग लाडू खावेत, असे त्याने ठरवले. तो खानावळवाल्याच्या दुकानात बसला. हंडी शेजारी ठेवली. थोडी तंबाखू ओढली आणि स्नानाच्या तयारीने अंगाला मोहरीचे तेल चोळले. जाण्यापूर्वी त्याने हंडी खानावळवाल्यापाशी ठेवली. हिला नीट जपा, अशी त्याने पुन्हा पुन्हा विनंती केली. खानावळवाल्याला हे जरा विचित्र वाटले. ‘मातीच्या मडक्याची याला एवढी काळजी का?’ त्याने विचार केला. ‘आत काहीतरी मौल्यवान असले पाहिजे.’ त्याने हंडी उघडली, तर ती रिकामी! त्यामुळे तो आणखीच बुचकळ्यात पडला. नीट पाहायला त्याने ती उचलली. ती पालथी होताच तिच्यातून उत्तम लाडू पडू लागले. आणि ते न थांबता पडतच राहिले. हे घबाड बघायला खानावळवाल्याने बायको-मुलांना बोलावले. लाडू इतके भराभर पडले, की घरातली सगळी भांडी, सगळे डेरे भरून गेले. ही अद्भुत हंडी आपल्यापाशीच ठेवायची, असे खानावळवाल्याने ठरवले. तिच्या जागी त्याने त्याच आकाराची, तशीच दिसणारी दुसरी हंडी ठेवली. ब्राह्मण स्नान करून ओल्या कपड्यांनी वेदमंत्र म्हणत परत आला. त्याने कोरडे कपडे घातले. एका कागदावर लाल शाईने ‘दुर्गा’ हे नाव एकशे आठ वेळा लिहिले. मग वाटेत हंडीतून मिळालेले लाडू त्याने शेवटी खाल्ले.
गरीब ब्राह्मणाची मडकी
बदललेले मडके
पुढे निघायची वेळ आली, तेव्हा त्याने आपली हंडी मागितली. “ही घ्या, महाराज,” खानावळवाला दुसरे मडके देत म्हणाला. “तुम्ही ठेवली होती तिथेच आहे. कोणी हात लावलेला नाही.” ब्राह्मणाला काहीच शंका आली नाही. मडके घेऊन तो पुढे निघाला. आपण किती भाग्यवान, हाच विचार त्याच्या मनात होता. ‘माझ्या बायकोला किती नवल वाटेल!’ तो मनात म्हणत होता. ‘स्वर्गातले लाडू मुले कशी मटामटा खातील! मी लवकरच श्रीमंत होईन. मोठमोठ्यांच्या बरोबरीने ताठ मानेने वावरेन.’ या सुखद विचारांनी लांबचा रस्ता कसा संपला, ते त्याला कळलेही नाही. घरी आल्यावर त्याने बायको-मुलांना बोलावले. “बघा, मी काय आणले आहे,” तो म्हणाला. “या हंडीमुळे आपल्याला कायमची संपत्ती आणि सुख मिळेल. मी ही पालथी केली, की उत्तम लाडवांची धार कशी लागते, ते बघा.” मडक्यातून कधीही न संपणारे लाडू पडतात, हे ऐकून त्याच्या सुशील बायकोला वाटले, नवऱ्याला वेड लागले. आणि त्याने मडके पुन्हा पुन्हा पालथे केले, तरी काहीच पडले नाही, तेव्हा तिची खात्रीच झाली. ब्राह्मण खचून गेला. मग त्याच्या लक्षात आले, खानावळवाल्यानेच आपल्याला फसवले असणार. त्याने दुर्गादेवींनी दिलेली हंडी चोरली असणार आणि तिच्या जागी साधे मडके ठेवले असणार. दुसऱ्या दिवशी ब्राह्मण परत गेला. तुम्ही मडकी बदललीत, असा त्याने खानावळवाल्यावर आरोप केला. खानावळवाल्याने रागावल्याचे सोंग आणले. “मला चोर म्हणता? तुमची हिंमत तरी कशी झाली?” असे तो नवल दाखवत म्हणाला. आणि त्याने ब्राह्मणाला दुकानातून हाकलून दिले.
गरीब ब्राह्मणाची मडकी
दुसरे मडके
म्हणून ब्राह्मण पुन्हा त्या जंगलात गेला, जिथे त्याला देवी भेटल्या होत्या. शंकर आणि दुर्गा पुन्हा त्याच्यासमोर प्रकट झाले. “म्हणजे मी दिलेली हंडी तू गमावलीस तर,” दुर्गा म्हणाल्या. “ही घे दुसरी. नीट वापर.” आनंदित होऊन ब्राह्मणाने दोन्ही देवांना नमस्कार केला आणि तो निघाला. थोड्याच वेळात त्याने नवे मडके पालथे करून हलवले. बघू, लाडू पडतात का! पण लाडवांऐवजी त्यातून वीसएक धिप्पाड, भयंकर चेहऱ्याचे राक्षस उड्या मारून बाहेर आले. ते त्याला मारू लागले, ठोसे आणि लाथा घालू लागले. ब्राह्मणाने भान राखले. त्याने मडके सरळ करून झाकले, आणि राक्षस लगेच नाहीसे झाले. ही हंडी आपल्याला फक्त खानावळवाल्याला धडा शिकवण्यासाठी मिळाली आहे, असे ब्राह्मणाने ओळखले. म्हणून तो खानावळीत गेला. नवी हंडी त्याने खानावळवाल्यापाशी ठेवली. मी स्नान आणि प्रार्थना करून येईपर्यंत हिला नीट जपा, अशी विनंती केली. स्वर्गातून आलेली ही दुसरी देणगी पाहून खानावळवाला खूश झाला. त्याने बायको-मुलांना बोलावले. “ही बघा आणखी एक हंडी,” तो म्हणाला. “लाडवांचे मडके आणणाऱ्या त्याच ब्राह्मणाने आणली आहे. या वेळी हिच्यातून लाडू नव्हे, संदेश पडावेत.” संदेश म्हणजे दही आणि साखरेपासून केलेली बंगालची एक मिठाई. “चला, टोपल्या, भांडी तयार ठेवा. मी ही पालथी करून हलवतो.” त्याने ती हलवली, आणि डझनावारी भयंकर राक्षस बाहेर उसळले. त्यांनी खानावळवाल्याला आणि त्याच्या घरच्यांना धरले आणि बेदम मारले. मग ते दुकानाची मोडतोड करू लागले. त्यांनी ते पार उद्ध्वस्त केले असते, पण तेवढ्यात ब्राह्मण प्रार्थना आटोपून परत आला. खानावळवाला आणि त्याचे घरचे दया करा म्हणून गयावया करू लागले, राक्षसांना परत पाठवा म्हणू लागले. ब्राह्मणाने ते मान्य केले. त्याने मडके बंद केले, आणि राक्षस गेले. त्याची पहिली हंडी त्याला परत मिळाली. दोन्ही मडकी घेऊन तो आपल्या गावी परतला.
गरीब ब्राह्मणाची मडकी
लाडवांचे दुकान
घरी आल्यावर ब्राह्मणाने दार लावले. लाडवांचे मडके पालथे करून हलवले. त्यातून लाडवांची अखंड धार लागली. देशातल्या कोणत्याही हलवायाला जमणार नाहीत, इतके उत्तम लाडू! त्याने, बायकोने आणि मुलांनी हवे तितके खाल्ले. घरातले प्रत्येक भांडे, प्रत्येक पातेले भरले. आता हलवाई व्हायचे, घरातच दुकान उघडायचे आणि लाडू विकायचे, असे ब्राह्मणाने ठरवले. पहिल्याच दिवशी ते अद्भुत लाडू घ्यायला सगळा गाव लोटला. असे लाडू त्यांनी कधी पाहिलेच नव्हते. इतके गोड, इतके पांढरे शुभ्र, इतके मोठे आणि इतके चविष्ट! काही दिवसांतच त्यांची कीर्ती गावाबाहेर पसरली. दूरदूरहून लोक ते घ्यायला येऊ लागले. रोज गाड्या भरभरून लाडू विकले जाऊ लागले. लवकरच ब्राह्मण खूप श्रीमंत झाला. त्याने विटांचे मोठे घर बांधले आणि तो एखाद्या सरदारासारखा राहू लागला. पण एकदा त्याचे सगळे जायची वेळ आली होती. एके दिवशी मुलांनी चुकून भलतेच मडके हलवले. राक्षसांचा घोळका धडाधड बाहेर पडला. त्यांनी त्याच्या बायको-मुलांना धरले आणि ते त्यांना मारू लागले. सुदैवाने ब्राह्मण नेमका तेव्हाच आत आला, आणि त्याने मडके सरळ केले. त्यानंतर त्याने राक्षसांचे मडके एका खोलीत कुलपात ठेवले. तिथे मुलांना जाता येत नसे. पण लाडवांचे मडकेही सुरक्षित नव्हते. एके दिवशी ब्राह्मण आणि त्याची बायको बाहेर गेले होते. तेव्हा ते मडके हलवायचे, असे मुलांनी ठरवले. प्रत्येकालाच ते हलवायचे होते. सगळ्यांनी एकदम ते हिसकायचा प्रयत्न केला. हंडी जमिनीवर पडली आणि फुटली.
गरीब ब्राह्मणाची मडकी
तिसरे मडके
ब्राह्मण घरी आला आणि त्याने झालेला प्रकार ऐकला. तो फार दुःखी झाला. कारण त्या जादूच्या मडक्याची जागा दुसरे काहीच घेऊ शकत नव्हते. काही दिवसांनी तो पुन्हा जंगलात गेला. दुर्गादेवींची कृपा व्हावी म्हणून त्याने बराच वेळ प्रार्थना केली. शेवटी शंकर आणि दुर्गा पुन्हा एकदा त्याच्यासमोर प्रकट झाले. हंडी कशी फुटली, ते त्यांनी ऐकले. दुर्गादेवींनी त्याला आणखी एक हंडी दिली, आणि एक इशाराही दिला. “ब्राह्मणा, ही हंडी नीट सांभाळ. ही फोडलीस किंवा गमावलीस, तर मी तुला दुसरी देणार नाही.” ब्राह्मणाने नमस्कार केला आणि वाटेत कुठेही न थांबता तो सरळ घरी गेला. घरी त्याने दार लावले, बायकोला बोलावले आणि मडके पालथे करून हलवू लागला. त्यांना लाडवांची अपेक्षा होती. पण त्याऐवजी सुंदर संदेशांचा कधीही न संपणारा प्रवाह बाहेर आला. आणि काय ते संदेश! कलकत्त्याच्या मोठ्या बाजारातल्या, बडा बाजारातल्या कोणत्याही हलवायाने असे संदेश कधी केले नव्हते. त्यांची चव माणसांच्या खाण्यासारखी नव्हती, देवांच्या अन्नासारखी होती. ब्राह्मणाने लगेच संदेशांचे दुकान उघडले. लवकरच त्यांची कीर्ती ऐकून देशभरातून गिऱ्हाइकांची गर्दी होऊ लागली. प्रत्येक सणाला, प्रत्येक लग्नाच्या पंगतीला, प्रत्येक श्राद्धाला, प्रत्येक पूजेला लोक त्याच्याशिवाय कोणाचेही संदेश घेत नसत. रोज, प्रत्येक प्रहरी, संदेशांचे मोठमोठे डेरे देशभर पाठवले जात.
गरीब ब्राह्मणाची मडकी
जमीनदाराची मेजवानी
ब्राह्मणाची संपत्ती पाहून गावच्या जमीनदाराला त्याचा हेवा वाटू लागला. हे संदेश हाताने केलेले नसून एका मडक्यातून येतात, असे त्याच्या कानावर आले होते. ते जादूचे मडके हस्तगत करायचा त्याने बेत केला. आपल्या मुलाच्या लग्नात जमीनदाराने मोठी मेजवानी दिली. शेकडो लोकांना आमंत्रण दिले. त्यासाठी संदेशांचे डोंगरच लागणार होते. म्हणून जमीनदाराने ब्राह्मणाला जादूची हंडी मेजवानीच्या घरी आणायला सांगितले. आधी ब्राह्मणाने नकार दिला. पण हंडी माझ्या घरी आणलीच पाहिजे, असा जमीनदाराने हट्ट धरला. शेवटी ब्राह्मण नाइलाजाने तयार झाला. हंडीतून संदेशांचे डोंगरावर डोंगर पडल्यावर जमीनदाराने हंडी बळकावली. ब्राह्मणाचा अपमान करून त्याला घराबाहेर हाकलले. ब्राह्मणाने जराही राग दाखवला नाही. तो शांतपणे घरी गेला, राक्षसांचे मडके घेतले आणि जमीनदाराच्या दाराशी परत आला. तिथे त्याने ते पालथे करून हलवले, आणि शंभर राक्षस बाहेर उसळले. त्यांनी शेकडो पाहुण्यांना धरले आणि घरातल्या सगळ्यांना मारले. त्या लठ्ठ, धिप्पाड जमीनदाराला राक्षसांनी कापसाच्या गाठोड्यासारखे या खोलीतून त्या खोलीत पिटाळले. राक्षसांना आणखी काही मिनिटे मोकळे सोडले असते, तर तिथला एकही माणूस जिवंत राहिला नसता, आणि घरही जमीनदोस्त झाले असते. जमीनदाराने ब्राह्मणाच्या पायांवर लोळण घेतली आणि दयेची याचना केली. ब्राह्मणाने त्याच्यावर दया केली, आणि राक्षस मडक्यात परत गेले. त्यानंतर जमीनदाराने किंवा इतर कोणीही ब्राह्मणाला कधी त्रास दिला नाही. तो पुष्कळ वर्षे मोठ्या सुखाने आणि आरामात राहिला. ही गोष्ट लालबिहारी डे यांना बंगाली भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती इंग्रजीत आणली आणि १८८३ मध्ये बंगालच्या लोककथांच्या पुस्तकात छापली.