बंगालच्या लोककथा
हाडांचे मैदान (भाग २)
ओस पडलेले नगर
एक राजपुत्र आणि त्याचे तीन मित्र दूरदूरचे देश पाहायला निघाले होते. मित्र म्हणजे त्यांच्या नगरातल्या मुख्य प्रधानाचा, कोतवालाचा आणि सर्वांत श्रीमंत व्यापाऱ्याचा मुलगा. रानातल्या एका देवळात रात्रभर पाळीपाळीने पहारा देताना प्रत्येक जण तिथल्या संन्याशांचा एकेक मंत्र शिकला होता. एक मंत्र हाडे गोळा करतो, एक ती जोडतो, एक त्यांच्यावर मांस चढवतो, आणि एक त्यांच्यात प्राण घालतो. मग स्वतःच जिवंत केलेल्या एका वाघापासून ते बचावले, आणि एका जहाजाने समुद्रकाठच्या एका नगरात येऊन पोहोचले. किनाऱ्यावर उतरताच चौघे मित्र एका लांबलचक रस्त्याने चालू लागले. रस्त्याच्या दुतर्फा उंच झाडे होती. रस्त्याच्या टोकाला एक बाजार होता. तिथे शेकडो दुकाने होती, पण एकाही दुकानात एकही माणूस नव्हता. मिठाईच्या दुकानांत मिठाईचे ढीग नीट रांगेत लावलेले होते. पण ती विकायला कोणी नव्हते. एक लोहाराचे दुकान होते. ऐरण, भाता आणि बाकीची सगळी हत्यारे होती, पण लोहार नव्हता. सुकलेल्या भाज्यांचे ढीग असलेली दुकाने होती, पण ती विकायला ना कोणी पुरुष होता, ना बाई. रस्ते ओस पडले होते. ना माणसे, ना गुरेढोरे. गाड्या होत्या, पण बैल नव्हते. बग्ग्या होत्या, पण घोडे नव्हते. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंच्या घरांची दारे-खिडक्या उघडी होती, पण आत कोणीच दिसत नव्हते. नगर ओसाड वाटत होते. जणू ते मेलेल्यांचे नगर होते, आणि सगळ्या मेलेल्यांना उचलून नेऊन पुरून टाकले होते. चौघे मित्र थक्क झाले, आणि घाबरलेही.
हाडांचे मैदान (भाग २)
सातवा चौक
पुढे गेल्यावर ते इमारतींच्या एका भव्य समूहापाशी आले. तो एखाद्या राजाचा राजवाडा असावा, असे वाटत होते. ते दरवाजापाशी, द्वारपालांच्या देवडीपाशी गेले. देवडीत ढाली, तलवारी, भाले आणि इतर शस्त्रे टांगलेली होती, पण द्वारपाल नव्हते. ते आत गेले. तिथे ना पहारेकरी होते, ना माणसे. ते तबेल्यात गेले. गव्हाणींपाशी दाणा आणि गवत भरपूर पडलेले होते, पण घोडे नव्हते. ते राजवाड्यात शिरले आणि लांबलचक ओसऱ्यांमधून चालत गेले. तरीही कोणी दिसले नाही. सहा मोठे चौक ओलांडले, तरी कोणी नाही. ते सातव्या चौकात आले, आणि तिथे त्यांना पहिल्यांदाच जिवंत माणसे दिसली. अप्रतिम सुंदर अशा चार राजकन्या त्यांच्याकडे येत होत्या. प्रत्येक राजकन्येने चौघांपैकी एकाचा हात धरला आणि ‘हे माझे पती’ असे म्हटले. आम्ही तुमची फार दिवसांपासून वाट पाहत होतो, असे त्या म्हणाल्या. चौघे आल्याचा त्यांनी फार आनंद दाखवला. त्या चौघांना आतल्या दालनांत घेऊन गेल्या आणि त्यांना शाही मेजवानी दिली. वाढायला एकही नोकर नव्हता. राजकन्यांनी स्वतःच अन्न आणून त्यांच्यापुढे ठेवले. पण सर्वांत आधी त्यांनी चौघांना बजावले होते: नगर ओस का पडले, याबद्दल एकही प्रश्न विचारायचा नाही. यानंतर प्रत्येक राजकन्या नव्याने मिळालेल्या पतीला घेऊन स्वतःच्या दालनात गेली.
हाडांचे मैदान (भाग २)
राजकन्येची कहाणी
राजपुत्र आणि त्याची राजकन्या एकांतात आले, आणि थोड्याच वेळात ती रडू लागली. राजपुत्राने कारण विचारले. “राजपुत्र,” ती म्हणाली, “मला तुमची फार दया येते. तुमच्या रुबाबावरून तुम्ही राजाचे पुत्र दिसता. आणि राजपुत्राचे मन तुमच्यापाशी नक्कीच असेल. म्हणून मी तुम्हाला माझी सगळी कहाणी सांगते. आणि राजकन्यांसारख्या दिसणाऱ्या माझ्या त्या तिघी सोबतिणींचीही. “हा राजवाडा ज्या राजाचा आहे, त्यांची मी मुलगी. राजकन्यांचा वेष घेऊन तुमच्या मित्रांना पती म्हणणाऱ्या त्या तिघी राक्षसिणी आहेत, माणसे खाणाऱ्या. काही काळापूर्वी त्या या नगरात आल्या. माझे वडील राजे, माझी आई राणी, माझी भावंडे, सगळ्यांना त्यांनी खाल्ले. आणि मला भावंडे खूप होती. त्यांनी राजाचे प्रधान आणि नोकरही खाल्ले. हळूहळू नगरातले सगळे लोक, माझ्या वडिलांचे सगळे घोडे, हत्ती आणि सगळी गुरे त्यांनी खाऊन टाकली. “राजवाड्याकडे येताना तुम्ही पाहिले असेलच, इथे कोणी नाही. ना गुरे, ना कोणताही जिवंत प्राणी. त्या तिघी राक्षसिणींनी सगळ्यांना खाल्ले आहे. फक्त मलाच त्यांनी सोडले आहे, आणि तेही काही दिवसांपुरतेच, असे मला वाटते. तुम्हाला आणि तुमच्या मित्रांना त्यांनी दुरून पाहिले, तेव्हा त्यांना फार आनंद झाला. कारण लवकरच तुम्हा सगळ्यांना खायचा त्यांचा बेत आहे.”
हाडांचे मैदान (भाग २)
रात्री बाहेर कोण जाते?
“पण तसे असेल,” राजपुत्र म्हणाला, “तर तुम्हीच राक्षसीण नाही, हे मला कशावरून कळणार? मी बेसावध झालो, की मला गिळून टाकायचा तुमचा बेत असेल.” “त्या राक्षसिणी आहेत आणि मी नाही, हे सिद्ध करणारी एक गोष्ट सांगते,” राजकन्या म्हणाली. “राक्षसिणी माणसांच्या शंभरपट खातात, हे तुम्हाला ठाऊक असेलच. आपल्या सगळ्यांबरोबर जेवताना त्या जे खातात, त्याने त्यांची भूक भागत नाही. आणि या नगरात आता कोणी उरलेले नाही. म्हणून रात्री त्या माणसे आणि गुरे शोधायला दूरदूरच्या देशांत जातात. तुमच्या मित्रांना सांगा: त्यांच्या बायका रात्रभर अंथरुणात राहतात का, ते त्यांनी पाहावे. त्यांना दिसेल, की बायका बाहेर जातात, आणि रात्रीचा बराच वेळ बाहेरच असतात. पण मी मात्र रात्रभर तुमच्याजवळच असेन. फक्त एक काळजी घ्या. राक्षसिणींना याचा जरासुद्धा सुगावा लागता कामा नये. त्यांना कळले, तर आधी त्या मला मारतील, आणि मग तुम्हा सगळ्यांना गिळून टाकतील.” दुसऱ्या दिवशी राजपुत्राने तिघा मित्रांना एकत्र बोलावले. ही गोष्ट कुठेही फुटता कामा नये, असे कडक वचन त्याने त्यांच्याकडून घेतले. मग राजकन्या जे म्हणाली होती, ते त्यांना सांगितले. रात्री जागे राहा, आणि बायका बाहेर जातात का ते पाहा, असेही सांगितले. राजकन्या खरे बोलत होती, याची एक खूण आधीच दिसत होती. रात्रीच्या भटकंतीनंतर त्या तिघी बायका दिवसभर गाढ झोपत. पण राजकन्या दिवसा कधीच झोपत नसे. म्हणून रात्री तिघे मित्र गाढ झोपेचे सोंग घेऊन अंथरुणात पडून राहिले. ठरावीक वेळी प्रत्येकाने आपल्या बायकोला खोलीबाहेर जाताना पाहिले. नवरा गाढ झोपला आहे, असे तिला वाटत होते. ती रात्रभर बाहेर राहिली आणि पहाटेच परत येऊन अंथरुणात पडली. दुसऱ्या दिवशी प्रत्येकीने जवळजवळ दिवसभर झोप काढली, आणि ती दुपारनंतरच उठली. दोन दिवस आणि दोन रात्री तिघा मित्रांनी हे पाहिले.
हाडांचे मैदान (भाग २)
हाडांचे डोंगर
राजपुत्रही रात्री झोपेचे सोंग घेऊन जागा राहिला. पण राजकन्या क्षणभरसुद्धा खोलीबाहेर गेली नाही. आणि दिवसाही ती झोपलेली दिसली नाही. या सगळ्यावरून राजपुत्राच्या मित्रांना संशय येऊ लागला, की राजकन्या म्हणाली तशा त्यांच्या बायका खरोखरच राक्षसिणी असाव्यात. खात्री पटावी म्हणून राजकन्येने राजपुत्राला आणखी एक गोष्ट सांगितली. खाल्लेल्या माणसांची आणि जनावरांची हाडे राक्षसिणी कुठे टाकतात, ते तिने सांगितले. त्या ती हाडे नगराच्या उत्तरेकडे टाकत. तिथे हाडांचा प्रचंड ढीग होता. एके दिवशी चौघे मित्र नगराच्या त्या भागात गेले. आणि खरेच, माणसांच्या आणि जनावरांच्या हाडांचे मोठमोठे ढीग डोंगरासारखे रचलेले त्यांना दिसले. आता त्या तिघी राक्षसिणीच आहेत, याची त्यांची खात्री अधिकाधिक पटू लागली. आता प्रश्न होता, माणसे आणि जनावरे खाणाऱ्या या राक्षसिणींपासून सुटका कशी करायची. एक गोष्ट मित्रांच्या फार पथ्यावर पडली. तिघी राक्षसिणी जवळजवळ दिवसभर झोपत. त्यामुळे बेत आखायला मित्रांना दिवसाचा बहुतेक वेळ मिळत असे. किनाऱ्यावर जाऊन जाणाऱ्या जहाजांवर नजर ठेवा, असे राजकन्येने त्यांना सांगितले. म्हणून जहाज दिसते का, ते पाहायला चौघे मित्र रोज किनाऱ्यावर जाऊ लागले. राजकन्या नेहमी त्यांच्याबरोबर जाई. आणि खबरदारी म्हणून स्वतःचे सर्वांत मौल्यवान दागिने, मोती आणि रत्ने ती एका गाठोड्यात बांधून बरोबर नेई.
हाडांचे मैदान (भाग २)
दहा योजने
एके दिवशी किनाऱ्यापासून खूप दूरवरून एक जहाज जाताना त्यांना दिसले. त्यांनी खुणा केल्या, आणि कप्तानाने आणि खलाशांनी त्यांना पाहिले. जहाज किनाऱ्याजवळ आले. खूप विनवण्या केल्यावर खलाशांनी चौघा मित्रांना आणि राजकन्येला जहाजावर घेतले. राजकन्येने खलाशांना जीव तोडून वल्ही मारायला सांगितले, आणि चांगले बक्षीस देईन, असे वचन दिले. राक्षसिणी दुपारनंतर उठतील आणि लगेच जहाजाच्या मागे येतील, हे तिला ठाऊक होते. त्या स्वतःचे शरीर दहा योजने लांब ताणू शकत. एक योजन म्हणजे जवळजवळ आठ मैल, सुमारे तेरा किलोमीटर. दहा योजने म्हणजे सुमारे ऐंशी मैल. म्हणजे जहाज किनाऱ्यापासून ऐंशी मैलांच्या आत असले, तर त्या जहाज नक्की पकडणार, आणि जहाजावरच्या सगळ्यांना मारणार. चौघे मित्र आणि राजकन्या खलाशांना हुरूप देत राहिले, आणि वल्हेकरी जीव तोडून वल्ही मारू लागले. पाठीमागून वारा होता. त्यामुळे जहाज विजेसारखे समुद्रावरून उडत चालले. सूर्य मावळायला आला, तेव्हा किनाऱ्यावरून एक भयंकर किंकाळी ऐकू आली. राक्षसिणी उठल्या होत्या. चौघे मित्र आणि राजकन्या नाहीत, हे त्यांना दिसले. त्यांना कुठले तरी जहाज मिळाले असणार, आणि ते पळून जात असणार, असे त्यांना वाटले. म्हणून त्या विजेच्या वेगाने किनाऱ्याने धावल्या. दूरवर जहाज दिसले, आणि त्यांनी आपली शरीरे ताणली. सुदैवाने जहाज किनाऱ्यापासून ऐंशी मैलांच्या थोडेसेच पलीकडे होते. तरी ते इतके जवळ होते, की आ वासलेली राक्षसिणींची डोकी जहाजाच्या पिछाडीला जवळजवळ टेकली. तेवढ्यात खलाशांना आणि प्रवाशांना तिघी राक्षसिणींचे शब्द ऐकू आले: “अगं ताई, म्हणजे सगळ्यांना तू एकटीच खाणार तर!” राजकन्याही राक्षसीण असावी, असा संशय प्रधानाच्या मुलाला, कोतवालाच्या मुलाला आणि व्यापाऱ्याच्या मुलाला आधीपासूनच होता. आता राक्षसिणींनी तिला ‘ताई’ म्हटलेले ऐकल्यावर त्यांची खात्रीच झाली. पण राजपुत्रावर त्या शब्दांचा काहीच परिणाम झाला नाही. तो राजकन्येला पुरते ओळखत होता. तिला राक्षसीण समजणे त्याला शक्यच नव्हते.
हाडांचे मैदान (भाग २)
बाजारातली मिठाई
कप्तान म्हणाला, “मी सोन्याच्या खाणी शोधायला दूरदूरच्या देशांत चाललो आहे. त्यामुळे तुम्हाला बरोबर नेता येणार नाही. आता तुम्ही राक्षसिणींपासून सुटला आहात. म्हणून उद्या एखाद्या बंदराजवळ तुम्हाला उतरवतो.” दुसऱ्या दिवशी बराच वेळ कोणतेच बंदर दिसले नाही. पण संध्याकाळच्या सुमारास जहाज एका बंदराजवळ आले, आणि चौघा मित्रांना आणि राजकन्येला किनाऱ्यावर उतरवले. ते काही अंतर चालले. राजकन्येला लांब चालायची कधीच सवय नव्हती. मी थकले आहे, मला भूक लागली आहे, असे ती म्हणाली. म्हणून सगळे एका झाडाखाली बसले. जवळच बाजार आहे, असे त्यांनी ऐकले होते. राजपुत्राने व्यापाऱ्याच्या मुलाला तिथून मिठाई आणायला पाठवले. पण व्यापाऱ्याच्या मुलाची पक्की खात्री होती, की ज्या तिघींपासून ते सुटले होते, त्यांच्यासारखीच ही राजकन्याही राक्षसीण आहे. म्हणून तो परत आलाच नाही. त्याला बराच उशीर झाला, तेव्हा राजपुत्राने त्याच्या मागोमाग कोतवालाच्या मुलाला पाठवले. ती राक्षसीण आहे, अशी त्याचीही खात्री होती. तोही परत आला नाही. मग प्रधानाच्या मुलाला पाठवले, आणि तोही त्या दोघांना जाऊन मिळाला. मग राजपुत्र स्वतः मिठाईवाल्याच्या दुकानात गेला. तिथे त्याला त्याचे तिघे मित्र भेटले. त्यांनी त्याला जबरदस्तीने तिथेच धरून ठेवले. ती बाई राजकन्या नाही, त्या तिघींसारखीच राक्षसीण आहे, असे ते हट्टाने सांगत राहिले. मग राजकन्येला मागे सोडून चौघे मित्र आपल्या देशी परतले. वाटेतल्या साहसांनी त्यांचे मन भरून गेले होते.
हाडांचे मैदान (भाग २)
फाशांचा डाव
इकडे राजकन्या चालत बाजारात गेली. तिथे एका गरीब बाईच्या घरी तिला काही दिवस आसरा मिळाला. मग ती चौघा मित्रांच्या नगराकडे निघाली. नगराचे नाव आणि ते कुठे आहे, हे राजपुत्राने तिला सांगितले होते. तिथे पोहोचल्यावर तिने स्वतःचे काही मौल्यवान दागिने, मोती आणि रत्ने विकली. आणि एक मोठा वाडा घेतला, त्याला शोभतील असे नोकरचाकरही ठेवले. फाशांच्या खेळात मला देवाचे वरदान आहे, अशी तिने दवंडी पिटवली. आणि नगरातल्या प्रत्येक खेळाडूला आव्हान दिले. अटी अशा होत्या. ती हरली, तर जिंकणाऱ्याला एक लाख रुपये देईल. ती जिंकली, तर हरणाऱ्याने तिला एक लाख द्यायचे. जो देणे फेडू शकणार नाही, त्याला स्वतःच्या घरात कोंडून ठेवायची परवानगीही तिने त्या देशाच्या राजाकडून मिळवली. व्यापाऱ्याचा मुलगा, कोतवालाचा मुलगा आणि प्रधानाचा मुलगा, तिघेही स्वतःला फार मोठे खेळाडू समजत. ते राजकन्येशी खेळले आणि तिला कित्येक लाख रुपये देऊन बसले. पण सगळे देणे त्यांना फेडता आले नाही. म्हणून तिने त्यांना आपल्या वाड्यात कोंडून ठेवले. शेवटी राजपुत्र खेळायला तयार झाला. पहिला डाव राजकन्येने मुद्दाम त्याला जिंकू दिला. त्यामुळे त्याला चेव आला. तो आणखी कितीतरी डाव खेळला, आणि प्रत्येक डाव हरला. कित्येक लाखांचे देणे त्याला फेडता आले नाही. त्याला अंधारकोठडीत ओढून न्यायची वेळ आली, तेव्हा राजकन्येने स्वतःची ओळख सांगितली. बाकीच्या तिघांना कोठड्यांतून बाहेर काढले, आणि चौघे मित्र आनंदाने हरखून गेले. राजपुत्राचे आई-वडील, राजा आणि राणी, यांनी आपल्या सुनेचे मोठ्या प्रेमाने आणि थाटामाटात स्वागत केले.
हाडांचे मैदान (भाग २)
मारणारा मंत्र
राजवाड्यात सगळे आनंदात होते, एक राजकन्या सोडून. राक्षसिणींनी तिच्या आई-वडिलांना आणि भावंडांना खाल्ले होते. ते ती विसरू शकत नव्हती. त्यांची हाडे, आणि तिच्या वडिलांच्या प्रजेची हाडे, वडिलांच्या नगराच्या उत्तरेला डोंगरासारखी पडलेली होती. हाडांना जिवंत करायची शक्ती त्याच्याकडे आणि त्याच्या तिघा मित्रांकडे आहे, असे राजपुत्राने तिला सांगितले होते. म्हणजे तिच्या आई-वडिलांचे आणि बाकीच्या नातेवाइकांचे देह ते पुन्हा घडवू शकत होते. अडचण होती ती तिघी राक्षसिणींना मारायची. संन्याशांनी त्यांना जीव द्यायला शिकवले होते. मग जीव घ्यायलाही ते शिकवू शकणार नाहीत का? बहुधा शिकवू शकतील. म्हणून चौघे मित्र आणि राजकन्या रानातल्या संन्याशांच्या देवळात गेले. मंत्राने दुरूनच मारायचे रहस्य आम्हाला सांगा, अशी त्यांनी विनवणी केली. संन्यासी त्यांच्यावर प्रसन्न झाले, आणि त्यांनी त्यांची इच्छा पूर्ण केली. नेमके त्याच वेळी एक हरिण तिथून जात होते. संन्याशांनी ओंजळभर पाणी घेतले आणि त्यावर काही शब्द म्हटले. ते राजपुत्राला स्पष्ट ऐकू आले. मग संन्याशांनी ते पाणी हरणावर फेकले. हरिण क्षणात मेले. मग मेलेल्या हरणावर त्यांनी दुसरे शब्द म्हटले, आणि हरिण उडी मारून उठले आणि रानात पळून गेले.
हाडांचे मैदान (भाग २)
नगर पुन्हा जिवंत झाले
मारणारा मंत्र घेऊन राजपुत्र, राजकन्या आणि तिघे मित्र राजकन्येच्या वडिलांच्या नगरात गेले. ते त्या मृत्यूच्या नगराजवळ आले, तेव्हा तिघी राक्षसिणी आ वासून त्वेषाने त्यांच्या अंगावर धावून आल्या. राजपुत्राने मंतरलेले पाणी त्यांच्यावर शिंपडले, आणि त्या क्षणात मेल्या. मग सगळे हाडांच्या ढिगांपाशी गेले. व्यापाऱ्याच्या मुलाने प्रत्येक देहाची योग्य हाडे एकत्र केली. कोतवालाच्या मुलाने त्यांचे सांगाडे जोडले. प्रधानाच्या मुलाने त्यांच्यावर मांस आणि कातडी चढवली, आणि राजपुत्राने त्यांच्यात प्राण घातले. आई-वडील आणि बाकीचे नातेवाईक पुन्हा जिवंत झालेले पाहून राजकन्येला अतिशय आनंद झाला. आनंदाने तिचे डोळे भरून आले. काही दिवस तिथे मोठ्या आनंदात गेले. मग पुन्हा जिवंत झालेल्या त्या नगराचा निरोप घेऊन ते सगळे आपल्या देशी गेले, आणि पुढे अनेक वर्षे मोठ्या सुखाने राहिले. ही गोष्ट लालबिहारी डे यांना बंगाली भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती इंग्रजीत आणली आणि १८८३ मध्ये बंगालच्या लोककथांच्या पुस्तकात छापली.