बंगालच्या लोककथा
हाडांचे मैदान
रानातले चार मित्र
एक राजा होता. त्याला एक मुलगा होता. या तरुण राजपुत्राचे तीन मित्र होते: मुख्य प्रधानाचा मुलगा, कोतवालाचा मुलगा आणि नगरातल्या सर्वांत श्रीमंत व्यापाऱ्याचा मुलगा. चौघांचा एकमेकांवर फार जीव होता. एके दिवशी दूरदूरचे देश पाहायला जायचे, असे त्यांनी ठरवले. आणि प्रत्येक जण आपापल्या घोड्यावर बसून निघाला. ते दौडत राहिले, दौडत राहिले. साधारण दुपारी ते एका जागी पोहोचले. पुढे दाट रान असावे, असे दिसत होते. तिथे त्यांनी थोडा वेळ विश्रांती घेतली. घोडे चरायला झाडांना बांधले. मग पुन्हा घोड्यांवर बसून ते पुढे निघाले. सूर्य मावळताना रानात खोलवर त्यांना एक देऊळ दिसले. रात्र तिथेच काढावी, म्हणून ते घोड्यांवरून उतरले. देवळात एक संन्यासी बसले होते. ते ध्यानात मग्न असावेत, कारण चौघे आल्याचे त्यांच्या लक्षातही आले नाही. रानावर अंधार पडला, तेव्हा देवळात उजेड दिसू लागला. रात्र देवळाच्या सज्जात काढायची, असे मित्रांनी ठरवले. पण रानात हिंस्र पशू फार होते. म्हणून प्रत्येकाने एकेक प्रहर जागून पहारा द्यावा आणि बाकीच्यांनी झोपावे, हेच सुरक्षित, असे त्यांना वाटले. पहिला प्रहर व्यापाऱ्याच्या मुलाचा होता, संध्याकाळी सहापासून नऊपर्यंत. प्रहर संपत आला, तेव्हा त्याला एक अद्भुत दृश्य दिसले. संन्याशांनी एक हाड उचलले आणि त्यावर काही शब्द म्हटले. ते शब्द व्यापाऱ्याच्या मुलाला स्पष्ट ऐकू आले. शब्द म्हणून होताच देवळाभोवती खडखडाट सुरू झाला. रानाच्या कानाकोपऱ्यातून असंख्य हाडे देवळाकडे सरकत येताना व्यापाऱ्याच्या मुलाला दिसली. ती देवळात शिरली, संन्याशांच्या पायांशी जमा झाली आणि तिथे त्यांचा ढीग पडला. तेवढ्यात त्याचा प्रहर संपला. त्याने कोतवालाच्या मुलाला उठवले आणि तो झोपी गेला.
हाडांचे मैदान
दुसरा आणि तिसरा प्रहर
कोतवालाच्या मुलाचा पहारा सुरू झाला. संन्यासी मांडी घालून ध्यानात मग्न बसले होते. शेजारी हाडांचा ढीग होता. ती हाडे कुठून आली, हे त्याला अर्थातच ठाऊक नव्हते. बराच वेळ काहीच घडले नाही. रात्रीच्या शांततेत फक्त तरस आणि लांडगे ओरडत होते, आणि एक वाघ गुरगुरत होता. त्याची वेळ संपत आली, तेव्हा त्यालाही एक अद्भुत दृश्य दिसले. संन्याशांनी हाडांच्या ढिगाकडे पाहिले आणि काही शब्द म्हटले. ते कोतवालाच्या मुलाला स्पष्ट ऐकू आले. लगेच हाडांमध्ये हालचाल झाली. ती थरथरली, प्रत्येक हाड आपापल्या जागी जाऊन बसले, आणि ढिगाचा एक सांगाडा झाला. अजून थोडा वेळ पाहावे, असे त्याला वाटत होते. पण त्याची वेळ संपली होती. त्याने प्रधानाच्या मुलाला उठवले आणि तो झोपी गेला. स्वतः जे पाहिले होते, त्यातले त्याने प्रधानाच्या मुलाला काहीच सांगितले नाही. कारण व्यापाऱ्याच्या मुलानेही त्याला काही सांगितले नव्हते. डोळे चोळत प्रधानाच्या मुलाने पहारा सुरू केला. मध्यरात्र झाली होती. याच वेळी सगळ्या प्रकारची भुतेखेते जगभर फिरतात, आणि बाकी सगळे गाढ झोपलेले असते. लांडगे, तरस आणि वाघसुद्धा गप्प झाले होते. संन्यासी ध्यानात मग्न होते. त्यांच्या शेजारी एखाद्या प्राण्याच्या सांगाड्यासारखे काहीतरी पडलेले त्याला दिसले. त्याने सभोवतालचे दाट रान आणि अंधार पाहिला, आणि भीतीने त्याच्या अंगावर काटा आला. अशा भीतीत त्याने जवळजवळ तीन तास काढले. मग देवळात काहीतरी घडताना त्याला दिसले. संन्याशांनी सांगाड्याकडे पाहिले आणि काही शब्द म्हटले. ते प्रधानाच्या मुलाला स्पष्ट ऐकू आले. लगेच हाडांवर मांस चढले, आणि मांसावर कातडी आली. पण त्या देहात श्वास नव्हता. त्याची वेळ संपली. त्याने राजपुत्राला उठवले आणि तो झोपी गेला. जे पाहिले-ऐकले, त्यातले त्यानेही काहीच सांगितले नाही.
हाडांचे मैदान
शेवटचा प्रहर
राजपुत्राने पहारा सुरू केला. संन्यासी प्रार्थनेत मग्न होते. त्यांच्या शेजारी प्राण्यासारखी एक आकृती पडलेली त्याला दिसली. तिच्यात जीव असल्याचे काहीच लक्षण नव्हते. याचे त्याला चांगलेच नवल वाटले. राजपुत्राचा पहारा बरा मजेत गेला. तो भरपूर झोप घेऊन उठला होता. मध्यरात्रीची ती उदासी त्याला मुळीच जाणवली नाही. अंधार हळूहळू विरळ होत, फिकट होत जाताना पाहण्यात त्याचा वेळ गेला. पण पूर्वेला तांबडी रेघ दिसली, तेवढ्यात देवळात कसलातरी आवाज झाला. त्याने संन्याशांकडे पाहिले. संन्याशांनी त्या निर्जीव प्राण्याकडे पाहिले आणि काही शब्द म्हटले. ते राजपुत्राला स्पष्ट ऐकू आले. शब्द म्हणून होताच तो प्राणी श्वास घेऊ लागला. तो जिवंत झाला, उठून उभा राहिला आणि झपाट्याने देवळाबाहेर रानात पळाला. त्याच क्षणी कावळे काव काव करू लागले, आणि राजपुत्राचा प्रहर संपला. मग तिघा मित्रांना उठवले. थोड्याच वेळात ते घोड्यांवर बसले आणि पुढे निघाले. देवळात पाहिलेल्या त्या विलक्षण दृश्याचाच प्रत्येक जण विचार करत होता. त्या दाट, न संपणाऱ्या रानातून ते पुढे जात राहिले. एकमेकांशी ते फारसे बोलले नाहीत. साधारण दुपारी ते एका तळ्याकाठच्या झाडाखाली थांबले. त्यांनी रानातली काही फळे खाल्ली आणि तळ्याचे पाणी प्यायले.
हाडांचे मैदान
कोणी काय पाहिले
मग राजपुत्र म्हणाला, “मित्रांनो, संन्याशांच्या देवळात तुम्हाला काही दिसले नाही का? मी काय पाहिले ते सांगतोच. पण आधी तुम्ही सगळ्यांनी काय पाहिले, ते मला ऐकू द्या. पहिला प्रहर व्यापाऱ्याच्या मुलाचा होता. म्हणून आधी तो बोलेल, आणि मग बाकीचे आपापल्या पाळीने.” त्याप्रमाणे प्रत्येकाने पाळीपाळीने आपला भाग सांगितला. व्यापाऱ्याच्या मुलाने हाडे जमा झाल्याचे सांगितले, आणि कोतवालाच्या मुलाने सांगाड्याचे. एका निश्चल देहावर मांस आणि केस आल्याचे प्रधानाच्या मुलाने सांगितले. संन्याशांचे शब्द मला चांगले आठवतात, असे प्रत्येक जण म्हणाला. “तुम्ही स्वतः जे पाहिले, त्यावरून मी काय पाहिले याचा अंदाज तुम्हाला येईलच,” राजपुत्र म्हणाला. “कातडी आणि केस आलेल्या त्या सांगाड्यावर संन्याशांनी काही शब्द म्हटले. ते मला चांगले आठवतात. तो सांगाडा उठून उभा राहिला. ते एक सुंदर, धष्टपुष्ट हरिण होते. मी त्याचे कौतुक करत होतो, तोच ते उड्या मारत देवळाबाहेर गेले आणि रानात पळाले. त्याच क्षणी कावळे काव काव करू लागले.” एकमेकांचे ऐकून झाल्यावर चौघे मित्र स्वतःवर फार खूश झाले. कारण आता त्यांच्याकडे एक जादूची शक्ती होती. संन्याशांचे शब्द म्हटले, तर तसेच घडेल, याबद्दल त्यांना मुळीच शंका नव्हती. तरी या शक्तीची परीक्षा घ्यायची, असे त्यांनी ठरवले. झाडाच्या बुंध्यापाशी जमिनीवर एक हाड पडलेले त्यांना दिसले. परीक्षेसाठी त्यांनी तेच निवडले.
हाडांचे मैदान
चौथा मंत्र
व्यापाऱ्याच्या मुलाने ते हाड उचलले आणि त्यावर हाडे गोळा करणारा मंत्र म्हटला. लगेच शंभर हाडे चारी बाजूंनी धावत आली आणि झाडाखाली त्यांचा ढीग पडला. मग कोतवालाच्या मुलाने ढिगाकडे पाहून हाडे जोडणारा मंत्र म्हटला. हाडांमध्ये थरथर झाली. ती एकमेकांना जुळली, आणि एका चार पायांच्या प्राण्याचा सांगाडा तयार झाला. मग प्रधानाचा मुलगा सांगाड्याजवळ गेला. त्याने त्याच्याकडे निरखून पाहिले आणि मांस आणणारा मंत्र म्हटला. लगेच सांगाड्यावर मांस, कातडी आणि केस आले. आणि ते पाहून चौघांच्या पोटात भीतीने गोळा आला. तो प्राणी होता सर्वांत मोठ्या आकाराचा एक पट्टेरी वाघ! चौघे मित्र घाबरून गेले. राजपुत्राने शेवटचा मंत्र म्हणून या जनावराला जिवंत केले, तर ते कदाचित सगळ्यांना मारून टाकील. म्हणून तिघा मित्रांनी त्याचे मन वळवायचा प्रयत्न केला. पण राजपुत्र ऐकेना. “तुम्ही तिघांनी शिकलेले मंत्र खरे ठरले आहेत,” तो म्हणाला. “पण माझाही मंत्र चालतो, हे मला कसे कळणार? त्याची परीक्षा मला घेतलीच पाहिजे. आणि आपला जीव जाईलच, असेही नाही. हे बघा उंच झाड. तुम्ही वरच्या फांद्यांवर चढून बसा. मंत्र म्हणून होताच मीही तुमच्या मागोमाग वर येतो.” तो धोका किती भयंकर आहे, हे तिघे मित्र पुन्हा पुन्हा सांगत राहिले. पण काही उपयोग झाला नाही. राजपुत्र हटला नाही. म्हणून प्रधानाचा मुलगा, कोतवालाचा मुलगा आणि व्यापाऱ्याचा मुलगा झाडाच्या शेंड्यापर्यंत चढले, आणि राजपुत्र अर्ध्यापर्यंत चढला. तिथून त्याने त्या निर्जीव वाघाकडे निरखून पाहिले, प्राण घालणारा मंत्र म्हटला आणि झपाट्याने आणखी वर चढला.
हाडांचे मैदान
समुद्राकडे
डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच वाघ उठून उभा राहिला. त्याने भयंकर डरकाळी फोडली. एकाच जबरदस्त झेपेत त्याने थोड्या अंतरावर चरणारे चारही घोडे मारले. मग त्यांच्यातला एक घोडा ओढत तो रानाच्या सर्वांत दाट भागात घेऊन गेला. वाघाला पाहून झाडावरचे चौघे भीतीने जवळजवळ गोठून गेले होते. पण आता धोका टळला होता. वाघ दूर निघून गेला होता. त्याच्या डरकाळीवरून तो निदान दोन मैल दूर असावा, असा त्यांनी अंदाज केला. थोड्या वेळाने ते खाली उतरले. आता घोडे उरले नव्हते. म्हणून ते रानातून पायी चालत राहिले, आणि शेवटी समुद्रकिनारी येऊन पोहोचले. एखादे जहाज जाताना दिसेल, या आशेने ते तिथे बसले. थोड्याच वेळात, नशिबाने, समुद्रात एक जहाज दिसले. जहाजावरच्या लोकांचे लक्ष जावे, म्हणून त्यांनी रुमाल हलवले आणि हरतऱ्हेच्या खुणा केल्या. कप्तानाने आणि खलाशांनी किनाऱ्यावरची माणसे पाहिली. ते जहाज किनाऱ्याजवळ घेऊन आले आणि त्यांनी चौघांना जहाजावर घेतले. पण आमच्याकडे अन्न कमी आहे, असे ते म्हणाले. त्यामुळे चौघांना फार दिवस जहाजावर ठेवता येणार नव्हते. पहिले बंदर लागले, की तिथे ते त्यांना उतरवणार होते. चार-पाच दिवस समुद्रावर गेल्यावर किनाऱ्यापासून थोड्याच अंतरावर मित्रांना उंच इमारती आणि मनोरे दिसले. हे एखादे मोठे नगर असावे, असे त्यांना वाटले. आणि ते तिथे उतरले. तिथे त्यांना काय सापडले, ती गोष्ट दुसऱ्या भागात पुढे चालते. ही गोष्ट लालबिहारी डे यांना बंगाली भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती इंग्रजीत आणली आणि १८८३ मध्ये बंगालच्या लोककथांच्या पुस्तकात छापली. हाडांपासून मेलेला प्राणी जिवंत करण्याची गोष्ट या संकेतस्थळावर पंचतंत्रातही आहे: ‘सिंह जिवंत करणारे विद्वान’. पण इथले मित्र बचावतात.