बंगालच्या लोककथा
शनीची वक्रदृष्टी
स्वर्गातले भांडण
फार पूर्वी स्वर्गात शनी आणि लक्ष्मी यांचे भांडण झाले. शनी दुर्दैवाचे देव, तर लक्ष्मी सौभाग्याची देवी. मी लक्ष्मीपेक्षा श्रेष्ठ, असे शनी म्हणाले. मी शनीपेक्षा श्रेष्ठ, असे लक्ष्मी म्हणाल्या. स्वर्गातल्या सगळ्या देवदेवतांनी कोणा ना कोणाची बाजू घेतली. दोन्ही बाजू बरोबरीत राहिल्या. म्हणून शहाणपणासाठी आणि न्यायासाठी नाव असलेल्या एखाद्या माणसाकडे हा प्रश्न न्यायचा, असे दोघांनी ठरवले. त्या काळी पृथ्वीवर श्रीवत्स नावाचा एक माणूस राहत होता. तो जितका श्रीमंत होता, तितकाच शहाणा आणि न्यायी होता. श्री म्हणजे लक्ष्मी, आणि वत्स म्हणजे बाळ. म्हणून त्याच्या नावाचा अर्थ होता “लक्ष्मीचे बाळ”. भांडण सोडवायला देव आणि देवी दोघांनी त्यालाच निवडले. एके दिवशी श्रीवत्साला निरोप आला: तंटा मिटवून घ्यायला शनी आणि लक्ष्मी तुझ्याकडे येऊ इच्छितात. श्रीवत्स पेचात पडला. शनी लक्ष्मीपेक्षा श्रेष्ठ, असे म्हटले तर लक्ष्मी रागावतील आणि त्याला सोडून जातील. लक्ष्मी शनीपेक्षा श्रेष्ठ, असे म्हटले तर शनी त्याच्यावर वक्रदृष्टी टाकतील. आणि त्या दृष्टीने सर्वनाश होतो. म्हणून त्याने उत्तर तोंडाने द्यायचे नाही, असे ठरवले. त्याच्या कृतीतूनच देव आणि देवीने उत्तर ओळखावे.
शनीची वक्रदृष्टी
सोने आणि चांदी
त्याने दोन चौरंग करवून घेतले, एक सोन्याचा आणि एक चांदीचा. ते त्याने आपल्या शेजारी ठेवले. शनी आणि लक्ष्मी आले, तेव्हा त्याने शनींना चांदीच्या चौरंगावर आणि लक्ष्मींना सोन्याच्या चौरंगावर बसायला सांगितले. शनी रागाने बेभान झाले. “म्हणजे मी लक्ष्मीपेक्षा कमी, असे तुला वाटते तर,” ते संतापून म्हणाले. “ठीक आहे. तीन वर्षे माझी वक्रदृष्टी तुझ्यावर राहील. मग तीन वर्षांनी तुझे काय होते, ते मलाही बघायचे आहे.” आणि शनिदेव तणतणत निघून गेले. जाण्यापूर्वी लक्ष्मी श्रीवत्साला म्हणाल्या, “बाळा, भिऊ नकोस. मी तुझ्या पाठीशी आहे.” मग त्याही निघून गेल्या. श्रीवत्साच्या बायकोचे नाव होते चिंतामणी. तो तिला म्हणाला, “प्रिये, शनीची वक्रदृष्टी आता लगेच माझ्यावर पडणार. मी घर सोडून जावे हेच बरे. मी इथे तुझ्याबरोबर राहिलो, तर संकट आपल्या दोघांवरही येईल. मी निघून गेलो, तर ते फक्त माझ्यावर येईल.” “ते शक्य नाही,” चिंतामणी म्हणाली. “तू जिथे जाशील, तिथे मी येणार. जे तुझ्या वाट्याला, ते माझ्या वाट्याला.” तिने घरी राहावे म्हणून नवऱ्याने खूप समजावले, पण काही उपयोग झाला नाही. ती त्याच्याबरोबर जायचेच म्हणाली. तेव्हा श्रीवत्साने बायकोला गादी उसवायला सांगितले. घरातले सगळे पैसे आणि दागिने तिने त्या गादीत लपवले. निघायच्या आदल्या रात्री त्याने लक्ष्मींचा धावा केला. त्या लगेच प्रकट झाल्या. “लक्ष्मीमाते,” तो म्हणाला, “शनीची वक्रदृष्टी आमच्यावर पडली आहे. आम्ही घरदार सोडून निघालो आहोत. आमच्या पाठीशी राहा. आमचे घर आणि सगळी मालमत्ता सांभाळा.” “भिऊ नकोस,” देवी म्हणाल्या. “मी तुझ्या पाठीशी आहे. शेवटी सगळे चांगले होईल.”
शनीची वक्रदृष्टी
नाहीशी झालेली नदी
दोघे निघाले. श्रीवत्साने गुंडाळलेली गादी डोक्यावर घेतली होती. फार मैल गेले नसतील, तोच वाटेत एक नदी लागली. पाणी खोल होते, चालत पार करता येत नव्हते. पण तिथे एक माणूस छोटी नाव घेऊन बसला होता. आम्हाला पलीकडे ने, असे त्यांनी त्याला सांगितले. “मी एका वेळी एकालाच नेऊ शकतो,” नावाडी म्हणाला. “आणि तुम्ही तिघे आहात: तू, तुझी बायको आणि ही गादी.” आधी बायकोला आणि गादीला ने, मग मला न्यायला परत ये, असे श्रीवत्साने सुचवले. पण नावाडी ऐकेचना. “एका वेळी एकच,” तो पुन्हा म्हणाला. “आधी गादी नेतो.” गादी घेतलेली नाव नदीच्या मधोमध आली, तेवढ्यात सोसाट्याचा वारा सुटला. त्याने गादी, नाव आणि नावाडी, सगळेच उडवून नेले. कुठे, कोणास ठाऊक! आणि नवल म्हणजे नदीही नाहीशी झाली. काही क्षणांपूर्वी जिथे पाणी खळखळत वाहत होते, तिथे आता टणक जमीन होती. तेव्हा श्रीवत्साने ओळखले, ही शनीचीच वक्रदृष्टी. जवळ एक पैसाही नसताना श्रीवत्स आणि त्याची बायको जवळच्या एका गावात गेले. तिथले बहुतेक लोक लाकूडतोडे होते. ते सूर्योदयाला जंगलात जात आणि लाकूड तोडत. जवळच्या एका शहरात ते लाकूड विकत. मीही तुमच्याबरोबर लाकूड तोडायला येऊ का, असे श्रीवत्साने विचारले. ते तयार झाले. तो त्यांच्यातल्या उत्तम लाकूडतोड्याइतकीच झाडे तोडी. पण एक फरक होता. ते मिळेल ते लाकूड तोडत. तो मात्र चंदनासारखे मौल्यवान लाकूडच तोडी. ते साध्या लाकडाचे मोठमोठे भारे बाजारात नेत, आणि तो चंदनाचे थोडेच तुकडे. तरी त्याला त्यांच्यापेक्षा कितीतरी जास्त पैसे मिळत. रोज असेच चालू राहिले. शेवटी लाकूडतोड्यांना त्याचा मत्सर वाटू लागला. त्यांनी आपसात कट केला आणि श्रीवत्साला आणि त्याच्या बायकोला गावातून हाकलून दिले.
शनीची वक्रदृष्टी
नावाड्यांनी पळवले
मग ते दुसऱ्या एका गावात आले. ते विणकरांचे, खरे तर सूत कातणाऱ्यांचे गाव होते. इथे चिंतामणी सूत कातून हातभार लावू लागली. ती हुशार होती, कामात कुशल होती. इतर बायकांपेक्षा बारीक सूत कातायची. म्हणून तिला जास्त पैसे मिळत. त्यामुळे गावातल्या बायकांना तिचा हेवा वाटू लागला. पण एवढेच नाही. विणकरांची मर्जी मिळावी म्हणून श्रीवत्साने त्यांना मेजवानीला बोलावले. सगळा स्वयंपाक त्याच्या बायकोने केला. चिंतामणी फार सुगरण होती. वाढलेले पदार्थ खाऊन विणकर खूश झाले. घरी गेल्यावर त्यांनी आपल्या बायकांना फैलावर घेतले. श्रीवत्साच्या बायकोसारखा स्वयंपाक तुम्हाला येत नाही, असे म्हणून त्यांना कुचकामी म्हटले. त्यामुळे गावातल्या बायका चिंतामणीचा आणखीच द्वेष करू लागल्या. एके दिवशी चिंतामणी इतर बायकांबरोबर नदीवर स्नानाला गेली. काठाजवळ वाळूत एक नाव कित्येक दिवस रुतून पडली होती. लोकांनी ती हलवायचा प्रयत्न केला होता, पण व्यर्थ. योगायोगाने चिंतामणीचा हात त्या नावेला लागला, आणि नाव सरकून पाण्यात गेली. नावाडी थक्क झाले. या बाईत काहीतरी विलक्षण शक्ती आहे, ती पुन्हा आपल्या उपयोगी पडेल, असे त्यांना वाटले. म्हणून त्यांनी तिला धरले, नावेत घातले आणि नाव वल्हवत निघून गेले. तिथे असलेल्या गावातल्या बायकांनी त्यांना अडवले नाही. कारण त्या चिंतामणीचा द्वेष करत होत्या. नावाड्यांनी बायकोला पळवून नेले, हे श्रीवत्साने ऐकले. दुःखाने तो जवळजवळ वेडा झाला. गाव सोडून तो नदीवर गेला. माझ्या बायकोला कैद करून नेणारी नाव सापडेपर्यंत नदीच्या प्रवाहाबरोबर चालत राहायचे, असा त्याने निश्चय केला.
शनीची वक्रदृष्टी
सोन्याची गाय
अंधार पडेपर्यंत तो नदीच्या काठाकाठाने चालत राहिला. आसपास एकही झोपडी दिसत नव्हती. म्हणून रात्र काढायला तो एका झाडावर चढला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी खाली उतरताना त्याला झाडाच्या बुंध्याशी एक कपिला गाय दिसली. कपिला गाय कधी वासराला जन्म देत नाही. पण दिवसाच्या कोणत्याही प्रहरी धारा काढल्या, तरी दूध देते. श्रीवत्साने गायीच्या धारा काढल्या आणि हवे तितके दूध प्यायला. मग त्याने पाहिले, गायीचे जमिनीवर पडलेले शेण चकचकीत पिवळे होते. त्याला आश्चर्याचा धक्का बसला. ते खरोखर शुद्ध सोने होते. ते मऊ असतानाच त्याने त्यावर स्वतःचे नाव लिहिले. दिवस जसजसा वर आला, तसतसे ते कडक झाले. सोन्याच्या विटेसारखे दिसू लागले. आणि खरोखरच ती सोन्याची वीट होती. ते झाड नदीकाठी होते. कपिला गाय सकाळ-संध्याकाळ येऊन त्याला दूध देई. म्हणून नाव येईपर्यंत तिथेच राहायचे, असे श्रीवत्साने ठरवले. दरम्यान सोन्याच्या विटा रोज वाढत होत्या. कारण गाय सकाळ-संध्याकाळ ते मौल्यवान शेण टाकी. प्रत्येक विटेवर तो स्वतःचे नाव लिहीत असे. त्याने त्या रांगेने एकावर एक रचल्या. दुरून त्या सोन्याच्या छोट्या टेकडीसारख्या दिसत. आता श्रीवत्साला झाडाखाली सोन्याच्या विटा रचत असू द्या, आणि त्याच्या बायकोच्या मागे जाऊ. चिंतामणी फार सुंदर होती. नावाड्यांनी तिला धरले, तेव्हा आपले सौंदर्यच आपला घात करील, अशी भीती तिला वाटली. तिने लक्ष्मींची प्रार्थना केली. “लक्ष्मीमाते, माझ्यावर दया करा! तुम्ही मला सुंदर केले. पण आता या सौंदर्यामुळे माझी अब्रू नक्की जाईल. कृपाळू माते, मी विनवते, मला कुरूप करा. माझ्या अंगावर एखादा किळसवाणा रोग पसरवा, म्हणजे नावाडी मला हात लावणार नाहीत.”
शनीची वक्रदृष्टी
नावेच्या तळघरात
लक्ष्मींनी तिची प्रार्थना ऐकली. नावाड्यांनी तिला धरलेले असतानाच, डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच, तिचे सुंदर शरीर बदलून गेले. त्यांनी तिला नावेत खाली ठेवले, तेव्हा तिचे सगळे अंग जखमांनी भरले होते आणि त्यांतून घाण वास येत होता. म्हणून त्यांनी तिला नावेच्या तळघरात मालाच्या गठ्ठ्यांमध्ये टाकले. सकाळ-संध्याकाळ ते तिला थोडा भात आणि पाणी पाठवत. तळघरात तिचे फार हाल होत होते. पण अब्रू जाण्यापेक्षा हे हाल तिला कितीतरी बरे वाटत. नावाडी एका बंदरात गेले. त्यांनी तिथे माल विकला आणि घराकडे परत फिरले. परत येताना नदीकाठापासून थोड्या अंतरावर त्यांना सोन्याच्या छोट्या टेकडीसारखे काहीतरी दिसले. श्रीवत्साची नजर नदीवरून कधी हटत नव्हती. एक नाव काठाकडे वळताना पाहून त्याला आनंद झाला. कारण त्या नावेत आपली बायको असेल, अशी त्याला आशा होती. नावाडी सोन्याच्या टेकडीपाशी आले. हे सोने माझे आहे, असे श्रीवत्साने त्यांना सांगितले. त्यांनी सगळ्या सोन्याच्या विटा नावेत भरल्या. श्रीवत्सालाही कैद करून तळघरात टाकले, त्या जखमांनी भरलेल्या बाईपासून जवळच. चिंतामणी इतकी बदलली होती, तरी नवरा-बायकोने एकमेकांना लगेच ओळखले. पण बोलू नये हेच शहाणपणाचे, असे त्यांना वाटले. ते फक्त खुणांनी बोलत. नावाड्यांना फासे खेळायचा नाद होता. श्रीवत्स प्रतिष्ठित माणूस दिसत होता. म्हणून ते त्याला नेहमी खेळायला बोलावत. तो पट्टीचा खेळाडू होता आणि जवळजवळ नेहमी जिंकायचा. त्याचे कसब पाहून नावाड्यांना मत्सर वाटू लागला, आणि त्यांनी त्याला नावेतून पाण्यात फेकून दिले. त्या क्षणी चिंतामणीने प्रसंगावधान राखले. तिने त्याच्यामागे आपली उशी पाण्यात फेकली. श्रीवत्साने उशी धरली आणि तो प्रवाहाबरोबर तरंगत खाली वाहत गेला.
शनीची वक्रदृष्टी
बाग फुलली
रात्र झाली, तेव्हा प्रवाहाने त्याला पाण्याच्या काठावरच्या एका बागेसारख्या जागी आणून सोडले. तो झाडांमध्ये अडकून बसला. ओलाचिंब होऊन, कुडकुडत त्याने सगळी रात्र तिथे काढली. ती बाग एका म्हाताऱ्या विधवेची होती. कित्येक वर्षांपूर्वी ती त्या देशाच्या राजाची मुख्य फुलवाली होती. पण का कोण जाणे, तिच्या बागेला जणू कीड लागली होती. जवळजवळ सगळ्या झाडांना, रोपांना फुले येणे बंद झाले होते. म्हणून तिने राजवाड्यात फुले पुरवणे सोडून दिले होते. त्या दिवशी सकाळी उठल्यावर तिचा स्वतःच्या डोळ्यांवर विश्वासच बसेना. सगळी बाग फुलांनी उजळून निघाली होती. प्रत्येक झाड, प्रत्येक रोप बहराने लगडले होते. हा चमत्कार तिला उमगेना. म्हणून ती बागेतून फिरत गेली. नदीच्या काठावर, झाडांमध्ये अडकलेला एक माणूस तिला दिसला. तो थंडीने कुडकुडत होता, जवळजवळ मरणाला टेकला होता. ती त्याला आपल्या झोपडीत घेऊन गेली आणि त्याला ऊब यावी म्हणून शेकोटी पेटवली. तिला करता येईल ते सगळे तिने त्याच्यासाठी केले. कारण याच्या येण्यानेच आपल्या झाडांना फुले आली, अशी तिची खात्री होती. त्याला शक्य तितके आरामात ठेवल्यावर ती धावत राजवाड्यात गेली. मी पुन्हा फुले पुरवू शकते, असे तिने मुख्य सेवकांना सांगितले. राजघराण्याची फुलवाली म्हणून तिची जुनी जागा तिला परत मिळाली. श्रीवत्स काही दिवस त्या म्हातारीकडे राहिला. मग राजाच्या एखाद्या मंत्र्याकडे माझी नोकरीसाठी शिफारस कराल का, असे त्याने तिला विचारले. त्याला राजवाड्यात बोलावणे आले. हा माणूस बुद्धिमान आहे, हे मंत्र्याने लगेच ओळखले. तुला कोणते काम हवे, असे त्याने विचारले. श्रीवत्साच्या इच्छेप्रमाणे मंत्र्याने त्याला नदीवरचा जकात वसूल करणारा अधिकारी नेमले.
शनीची वक्रदृष्टी
लक्ष्मीचे बाळ
काही दिवसांनी जकात वसूल करताना श्रीवत्साला तीच नाव दिसली, जिच्यात त्याची बायको कैदेत होती. त्याने ती नाव अडवली. तुम्ही माझ्या सोन्याच्या विटा चोरल्या, असा त्याने नावाड्यांवर आरोप ठेवला. सोन्याच्या विटांबद्दल ऐकून राजा स्वतः नदीवर आला. प्रत्येक वीट सोन्याची, आणि प्रत्येकीवर श्रीवत्स हे नाव! हे पाहून राजा अतिशय थक्क झाला. त्याच वेळी श्रीवत्साने बायकोला नावाड्यांच्या तावडीतून सोडवले. ती नावेतून बाहेर पडली मात्र, आणि पूर्वीइतकीच सुंदर झाली. श्रीवत्सावर आलेल्या संकटांची कहाणी राजाने त्याच्याच तोंडून ऐकली. त्याने अनेक दिवस एखाद्या राजपुत्रासारखा श्रीवत्साचा पाहुणचार केला. शेवटी घोडे आणि हत्ती भेट देऊन त्याने श्रीवत्साला आणि त्याच्या बायकोला त्यांच्या देशी परत पाठवले. आता शनीची वक्रदृष्टी श्रीवत्सावरून दूर झाली होती. आणि तो पूर्वी होता तसाच पुन्हा झाला: लक्ष्मीचे बाळ. ही गोष्ट लालबिहारी डे यांना बंगाली भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती इंग्रजीत आणली आणि १८८३ मध्ये बंगालच्या लोककथांच्या पुस्तकात छापली.