काश्मीरच्या लोककथा
दगाबाज मित्र
बेटावर सोडून दिले
फार पूर्वी एक मोठा आणि श्रीमंत राजा होता. त्याने आपल्या मुलाला व्यापारी म्हणून जगात पाठवायचे ठरवले. त्यामुळे राजकुमाराला लोकांची आणि देशाची ओळख होईल. पुढे त्याची गादीवर बसायची वेळ येईल, तेव्हा तो अधिक शहाणपणाने राज्य करू शकेल, असा राजाचा विचार होता. म्हणून राजाने त्याला भरपूर पैसा आणि मालाचे पुष्कळ गठ्ठे दिले. “तुला हवे तिकडे जा,” तो म्हणाला. “डोळे उघडे ठेव, आणि जमेल तितका पैसा कमव.” राजकुमार लवकरात लवकर निघाला. त्याच्याबरोबर त्याचा जिवलग मित्र, राजाच्या वजिराचा मुलगा होता. सोबत नोकरांचा आणि घोड्यांचा मोठा ताफा होता. बरेच दिवस भटकल्यावर ते समुद्रकिनारी एका ठिकाणी आले. तिथे एक जहाज सुटायच्या बेतात होते. दोघांनाही साहसाची आवड होती. म्हणून ते जहाजावर चढले आणि कुठल्यातरी परदेशाकडे निघाले. काही दिवस सगळे ठीक चालले. मग जहाज एका बेटापाशी आले आणि तिथे नांगर टाकला. वजिराच्या मुलाला किनाऱ्यावर उतरायचे नव्हते. म्हणून तो आजारी असल्याचे सोंग करून राहिला. त्या दुष्टाने राजकुमाराची समजूत घातली, की तू एकटाच उतर आणि बेटाभोवती लांब फेरफटका मारून ये. राजकुमार गेला असताना त्याने कप्तानाला आणि खलाशांना लाच दिली. राजकुमाराला न घेताच जहाज हाकारायला सांगितले. ते नुकतेच जिथून निघाले होते, त्याच ठिकाणी त्याने जहाज लांबच्या वाटेने वळसा घालून परत न्यायला लावले. तिथे त्याने सगळा माल विकून टाकला. मग तो राजाकडे परत गेला. “तू लवकरच परत आलास,” राजा म्हणाला. “राजकुमार कुठे आहे?” वजिराचा मुलगा म्हणाला, “महाराज, राजकुमार वारले. आम्ही आनंदात एका बेटाजवळून चाललो होतो. तेवढ्यात एकाएकी वारे सुटले. ते इतके जोराचे होते, की जहाज उलटले आणि जहाजावरचे सगळे जण पाण्यात फेकले गेले. मी राजकुमारांना वाचवायचा प्रयत्न केला, पण मला ते जमले नाही. मी स्वतःच कसाबसा वाचलो.”
दगाबाज मित्र
झऱ्यातून आलेली देवांगना
राजाला फार दुःख झाले. कित्येक दिवस तो वेड्यासारखा मुलासाठी रडत राहिला. त्याला कोणाची पर्वा राहिली नाही, कशाची पर्वा राहिली नाही. तो फक्त मुलाबद्दलच बोलत असे. इकडे राजकुमाराचे बरे चालले होते. फेरफटका मारून तो परत आला, तेव्हा त्याला जहाज दिसले नाही. मित्राने काय केले आहे, ते त्याच्या लक्षात आले. रात्र काढायला तो जागा शोधू लागला. एका स्वच्छ झऱ्याजवळ त्याने स्वतःसाठी एक लहानशी झोपडी बांधली. उद्याचा दिवस चांगला उगवेल, अशी आशा धरून तो झोपी गेला. मध्यरात्री झऱ्यातून एक देवांगना, म्हणजे एक परी, बाहेर आली. तिच्याबरोबर काही सैनिक होते. ती जेवायला बसली. मग ती राजकुमाराकडे गेली. तिने त्याला उठवले आणि जेवण देऊ केले. त्याने ते कृतज्ञतेने घेतले. बेटावर उतरल्यापासून त्याने काहीच खाल्ले नव्हते. “पण बाईसाहेब, सांगा,” तो म्हणाला, “आपण कोण? आणि कुठून आलात?” “महाशय, मी देवांगना आहे,” ती म्हणाली. “तुमची हकीकत मला सांगा. कदाचित मी तुम्हाला मदत करू शकेन.” “बाईसाहेब,” तो म्हणाला, “मी राजकुमार आहे. माझ्या वडिलांनी मला प्रवास करून ज्ञान मिळवायला पाठवले. त्यांच्यानंतर मला देशावर अधिक चांगले राज्य करता यावे, म्हणून. मी मालाचा मोठा साठा घेऊन कुठेतरी जहाजातून चाललो होतो. जहाज इथे काही तास थांबले. बेट पाहायला मी किनाऱ्यावर उतरलो. कप्तानाने दिलेल्या वेळेत मी परत आलो, तर जहाज मला सोडून निघून गेले होते. माझ्याबरोबर प्रवास करणाऱ्या माझ्या मित्रानेच, वजिराच्या मुलानेच, त्यांना हे करायला लावले असणार, यात शंका नाही.” “नीच माणूस!” देवांगना म्हणाली. “याची शिक्षा त्याला मिळेलच. महाशय, आता झोपा. सकाळी मी तुम्हाला तुमच्या वडिलांच्या नगरात पोहोचवीन. हा माणूस बहुधा तिथेच परत गेला असेल. मग तुम्ही त्याच्या तोंडावर त्याचा गुन्हा सांगू शकाल.”
दगाबाज मित्र
समोरासमोर
एवढे बोलून ती परत झऱ्यात उतरली, आणि सैनिक तिच्या मागोमाग गेले. पहाटे ती पुन्हा आली आणि तिने राजकुमाराला उठवले. त्याचे जे नुकसान झाले होते, ते भरून निघावे म्हणून तिने त्याला काही अतिशय मौल्यवान रत्ने दिली. आणि आता जा, असे सांगितले. राजकुमार निघाला. त्याच्या भोवती काही सैनिक होते. थोड्याच वेळात तो वडिलांच्या राजवाड्याकडे जाणाऱ्या वाटेने चालू लागला. राजा आपल्या शयनगृहाच्या खिडकीतून ती मिरवणूक पाहत होता. त्याने मुलाला ओळखले नाही. “हा कोण असेल?” तो म्हणाला. मग दारावरच्या पहारेकऱ्याला तो म्हणाला, “लवकर! धावत जा आणि ही मोत्यांची माळ त्या माणसाला दे. कोण जाणे, तो एखादा बलाढ्य शत्रू असेल.” राजकुमाराने आपण कोण ते सांगितले नाही. “जा, तुझ्या राजाला सांग,” तो पहारेकऱ्याला म्हणाला, “मी मित्र आहे. मी त्यांच्या मुलाबद्दल विचारायला आलो आहे. अलीकडे माझ्या कानावर विचित्र बातम्या आल्या आहेत.” हे ऐकून राजाने त्याचे राजवाड्यात मोठ्या प्रेमाने स्वागत केले. डोळ्यांत पाणी आणून राजाने त्याला सांगितले, राजकुमार जहाज बुडून कसा मेला. मग ती हकीकत सांगायला त्याने वजिराच्या मुलालाही बोलावले. आता राजकुमाराला सोंग चालू ठेवणे शक्य झाले नाही. “बाबा,” तो म्हणाला, “डोळे पुसा. तुमचा मुलगा तुमच्याकडे परत आला आहे. तो मीच आहे. कोणतेही वारे सुटून आमचे जहाज उलटले नाही, आणि मी लाटांमध्ये बुडलो नाही. कोणी राहत नाही अशा एका लहानशा उजाड बेटावर मला दुष्टपणाने उपाशी मरायला सोडले. त्या माणसाने”—आणि त्याने वजिराच्या मुलाकडे बोट दाखवले—“कप्तानाला आणि खलाशांना लाच देऊन मला न घेता जहाज हाकारायला लावले. माल विकून सगळा नफा स्वतःच ठेवायचा होता त्याला.” “नीच माणूस!” राजा ओरडला. त्याने वजिराच्या मुलाला मारून टाकायचा हुकूम जल्लादांना दिला. मुलगा परत मिळाल्याने राजाला अतिशय आनंद झाला. पुढे थोड्याच काळात म्हातारा राजा वारला, आणि राजकुमार त्याच्या जागी राजा झाला. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते विही परगण्यातल्या खुनमुहचे पंडित लालचंद.