काश्मीरच्या लोककथा
धाडसी राजकन्या
पऱ्यांची बाग
पूर्वी दोन मोठे आणि श्रीमंत राजे होते. एकाला एक फार देखणा मुलगा होता. दुसऱ्याला एक अतिशय सुंदर मुलगी होती. राजकुमार आणि राजकन्या दोघेही लग्नाच्या वयाचे झाले होते. म्हणून दोन्ही राजे आपापल्या मुलांसाठी चांगले स्थळ शोधायला सगळीकडे दूत पाठवत होते. एके दिवशी दोन्ही राजांचे दूत योगायोगाने एकमेकांना भेटले. बोलता बोलता प्रत्येकाने आपण कशासाठी निघालो आहोत ते दुसऱ्याला सांगितले. आपण दोघे एकाच कामासाठी निघालो आहोत, हे पाहून त्यांना आश्चर्य वाटले आणि आनंदही झाला. दोन्ही राजे दर्जाने साधारण बरोबरीचे होते. राजकुमार आणि राजकन्या यांचा जोडा सगळ्याच बाबतींत अनुरूप होता. ही चांगली बातमी कळताच दोन्ही राजांनी एकमेकांना लगेच निरोप पाठवले. लग्न ठरले, दिवस ठरला. नवरदेव नवरीच्या वडिलांच्या घरी गेला. नेहमीचे विधी झाले आणि लग्न लागले. सगळे अगदी थाटात पार पडले. पण मग त्यांच्या आनंदावर विरजण पडले. नवरीला घेऊन घरी परतताना राजकुमार एका बागेत थांबला. ती बाग काही पऱ्यांची आवडती जागा होती. रात्री त्या तिथे येत. राजकुमाराला पाहून पऱ्या त्याच्यावर इतक्या भाळल्या, की त्याला आपलासा करायचे त्यांनी ठरवले. म्हणून त्यांनी त्याच्यावर जादू केली. तो मेल्यासारखा झोपी गेला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी राजकन्येने आणि इतरांनी त्याला उठवायचा प्रयत्न केला. पण तो उठला नाही. तो मेला, असे त्यांना वाटले. आता त्याच्याशी कधीच बोलता येणार नाही, असे समजून ते त्याच्यासाठी रडले, शोक करू लागले. फार भयंकर प्रसंग होता तो.
धाडसी राजकन्या
सुदाब्रोर आणि बुदाब्रोर
तेवढ्यात सुदाब्रोर आणि बुदाब्रोर हे दोन पक्षी आले. शोक करणाऱ्या त्या लहानशा घोळक्याजवळच्या एका झाडावर बसून ते बोलू लागले. “या राजकुमाराला पुरू नये,” सुदाब्रोर म्हणाला. “का नाही?” बुदाब्रोरने विचारले. “कारण तो मेलेला नाही,” सुदाब्रोर म्हणाला. “कदाचित काही दिवसांत तो पुन्हा जिवंत होईल.” हे शब्द राजकन्येला अमृतासारखे वाटले. तिने लगेच हुकूम दिला, देह आहे तसाच, आहे तिथेच ठेवा. हा हुकूम का दिला, ते नंतर सांगीन, असे तिने वचन दिले. म्हणून राजकुमाराला बागेतच ठेवून सगळे घरी गेले. दुःखी नवरी आणि तिची माणसे तिच्या माहेरी परतली. राजकुमाराची माणसे त्याच्या घरी परतली. राजकन्येचे आईवडील, राजा आणि राणी, यांना जावयावर ओढवलेले हे क्रूर दुर्दैव ऐकून फार दुःख झाले. बिचारी राजकन्या रात्रंदिवस रडत असे. कशानेही तिचे सांत्वन होत नव्हते. नवरा परत येईल म्हणून ती क्षणोक्षणी वाट पाहत असे, पण तो आला नाही. शेवटी तिला ते सहन होईना. तिने वडिलांकडे विनवणी केली, मला काही काळ राजवाडा सोडून हवे तिकडे देशभर फिरू द्या. राजाला परवानगी द्यायची नव्हती. पण तिला जाऊ द्या, असा सल्ला त्याच्या वजिरांनी दिला. तिची इच्छा पुरी झाली नाही, तर ती वेडी होईल, अशी त्यांना भीती वाटत होती. म्हणून राजाने होकार दिला. स्वतःच्या दुर्दैवावर रडत राजकन्या राजमार्गाने इकडेतिकडे फिरू लागली. “राजकुमाराला पाहिलेत का? राजकुमाराला पाहिलेत का?” ती येणाऱ्या-जाणाऱ्या प्रत्येकाला विचारत असे. असे बरेच दिवस गेले. कोणीच तिला काही सांगू शकले नाही. शेवटी एक म्हातारा माणूस आला. “राजकुमाराला पाहिलेत का?” तिने विचारले.
धाडसी राजकन्या
छडी
“मी एका बागेतून जात होतो,” म्हातारा म्हणाला. “तिथे मला एक देखणा तरुण जमिनीवर झोपलेला दिसला. विश्रांतीसाठी त्याने अशी जागा का निवडली, याचे मला नवल वाटले. म्हणून मी थांबलो. काही मिनिटांतच पऱ्यांसारख्या काही बायका आल्या. त्यांनी त्याच्या डोक्याखाली एक छडी ठेवली. तसा तो उठून बसला आणि त्यांच्याशी बोलू लागला. मग त्यांनी ती छडी त्याच्या पायांखाली ठेवली, आणि तो पुन्हा झोपी गेला. मी पाहिले ते एवढेच. याचा अर्थ काय असेल, याचे मला नवल वाटत राहिले आहे.” “किती विचित्र!” राजकन्या म्हणाली. “तो तरुण जिथे झोपला आहे, त्या बागेची वाट मला दाखवाल का?” “हो,” म्हातारा म्हणाला, आणि त्याने तिला तत्काळ त्या अभागी जागी नेले. तिथे राजकुमार मेल्यासारखा जमिनीवर पडलेला त्यांना दिसला. राजकन्येने चटकन त्याच्या पायांखालची छडी काढली आणि डोक्याखाली ठेवली. म्हाताऱ्याने सांगितले होते तसेच झाले. राजकुमार जागा होऊन उठून बसला. “तू कोण?” त्याने तिला विचारले. “मी तुझी बायको,” ती म्हणाली. “मला ओळखले नाहीस?” “तू इथे कशी आलीस?” “त्या तिथल्या म्हाताऱ्याच्या मदतीने,” ती म्हणाली. तिने वाट दाखवणाऱ्या म्हाताऱ्याकडे बोट दाखवले. भीतीमुळे तो जरा दूरच थांबला होता. “ऊठ आणि चल. या भयंकर जागेतून माझ्याबरोबर निसटून चल.” “अरेरे, मला येता येणार नाही,” तो म्हणाला. “मी गेलो आहे हे पऱ्यांना लवकरच कळेल. त्या माझ्या मागे येतील आणि मला ठार मारतील. तुझे माझ्यावर प्रेम असेल, तर ती छडी माझ्या पायांखाली ठेव आणि तू जा.” “कधीच नाही,” ती म्हणाली. “मग लवकर त्या झाडाच्या ढोलीत लप. आता इथे तू सुरक्षित नाहीस. पऱ्या केव्हाही परत येतील.”
धाडसी राजकन्या
माणसाचा वास
राजकन्येने तसेच केले. ती लपते न लपते तोच पऱ्या आल्या. “अरे! हा कसला वास येतो आहे?” एक म्हणाली. “इथे कोणीतरी माणूस येऊन गेला आहे,” दुसरी म्हणाली. आपल्या लपायच्या जागेत येण्याचे धाडस करणाऱ्या त्या परक्याला शोधायला दोन-तीन पऱ्या गेल्या. पण त्यांना कोणीच सापडले नाही. मग त्यांनी राजकुमाराला उठवले. “कोणी माणूस इथे जवळ आला होता का? तुला माहीत आहे का?” असे त्यांनी विचारले. अर्थातच त्याने नाही म्हणून सांगितले. “पण इथे जवळ कोणीतरी आहे, याची आम्हाला खात्री आहे,” त्या म्हणाल्या. “सगळीकडे माणसाचा वास भरून राहिला आहे. काही असो, उद्या आपण ही जागा सोडून दुसरीकडे जाऊ.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी पऱ्यांनी ती बाग धुंडाळली. बाग फार मोठी होती. तिच्यात त्यांनी स्वतःसाठी लपायची दुसरी जागा शोधली. तिथे कोणताही माणूस आपल्याला त्रास देणार नाही, असे त्यांना वाटले. त्या दूर गेल्या असताना राजकुमाराने राजकन्येला हाक मारली. “प्रिये, आता तू काय करशील?” तो म्हणाला. “त्या मला दुसऱ्या जागी घेऊन जातील. तिथे तुला येता येणार नाही. मी तुला पुन्हा कधीच पाहू शकणार नाही. अरेरे!” “असे नाही होणार,” धाडसी राजकन्या म्हणाली. “हे पाहा, मी काही फुले तोडते. जाताना ही वाटेत टाकत जा. म्हणजे तुझ्या मागावर मला येता येईल.” तिने त्याला एकाच प्रकारच्या फुलांचा एक लहानसा गुच्छ दिला. राजकुमाराने फुले घेऊन कपड्यांत लपवली. आणि राजकन्या पळत परत झाडाच्या ढोलीत गेली.
धाडसी राजकन्या
दैत्याची मुलगी
थोड्या वेळाने पऱ्या दिसू लागल्या. त्यांनी राजकुमाराला खुणेने मागोमाग यायला सांगितले. जाताना तो मधूनमधून एकेक फूल टाकत गेला. दुसऱ्या दिवशी राजकन्या काळजीपूर्वक त्या खुणांवरून गेली. ती वाट तिला एका फार मोठ्या, भव्य, राजवाड्यासारख्या इमारतीपाशी घेऊन गेली. ते एका दैत्याचे घर होते. तो दैत्य पऱ्यांना सगळ्या प्रकारच्या जादू शिकवत असे. राजकन्या जराही न घाबरता आत गेली. तिथे कोणीच नव्हते. म्हणून ती एका बुटक्या आसनावर विश्रांतीसाठी बसली. तासाभरात दैत्य घरी आला. राजकन्येला पाहून त्याला वाटले, ही आपलीच मुलगी. काही काळापूर्वी दुसऱ्या एका दैत्याने त्याच्या मुलीला जबरदस्तीने पळवून नेले होते. “माझी लाडकी लेक!” असे ओरडत तो तिच्याकडे धावला. “तू परत कशी आलीस? त्या दुष्टाच्या तावडीतून कशी सुटलीस?” काय प्रकार आहे, ते राजकन्येने चटकन ओळखले. “हो,” ती म्हणाली, “तो झोपला होता, तेव्हा मी त्याच्या तावडीतून निसटले.” “माझी लाडकी! माझी लाडकी!” तो म्हणाला. काही काळ राजकन्या दैत्याच्या घरी राहिली. दैत्याला आणि सगळ्या पऱ्यांना ती त्याचीच मुलगी वाटत होती. तिला हवे ते करायची, हवे तिथे जायची मोकळीक होती. “मला तुमच्या करामती शिकवा,” अशी तिने दैत्याकडे विनवणी केली. त्याने तिला पुष्कळ करामती शिकवल्या. माणसाला मारून पुन्हा जिवंत कसे करायचे, लपवलेली कोणतीही वस्तू कशी शोधायची, आणि आणखी काही.
धाडसी राजकन्या
कानातले
एके दिवशी या विद्येच्या जोरावर राजकन्येला दिसले, की तिचा नवरा एका दागिन्यात लपवलेला आहे. तो दागिना एका परीच्या कानात लटकत होता. ते कानातले आपल्याला फार आवडले, असे राजकन्येने दाखवले. “मला ते दे,” असे तिने त्या परीला सांगितले. परीने नकार दिला. पण शेवटी गुरूच्या मुलीला दुखवायची तिला भीती वाटली. म्हणून दुसऱ्या दिवशी परत द्यायच्या अटीवर तिने ते कानातले राजकन्येला दिले. राजकन्येने वचन दिले. परी नजरेआड होताच राजकन्येने नवऱ्याला कानातल्यातून बाहेर काढले. राजकुमार मोठ्या आश्चर्याने तिच्याकडे आणि भोवतालच्या सगळ्या गोष्टींकडे पाहू लागला. “माझ्या प्राणप्रिया, मला ओळखतोस का?” तिने विचारले. “मला ओळखत नाहीस? मी तुझी बायको. तुझ्यासाठी मी माझ्या वडिलांचे घर सोडले. तुझ्यासाठी मी या बागेत यायचे धाडस केले, आणि तुझ्या मागोमाग इथे या दैत्याच्या घरापर्यंत आले. मला ओळखत नाहीस का?” तेव्हा राजकुमार भानावर आला. त्याने तिला ओळखले, आणि तो आनंदाने रडू लागला. “आता चल,” ती म्हणाली. “आपण काय करायचे ते सांगते. दुसऱ्या दैत्याने पळवून नेलेली त्याची मुलगी मीच आहे, असे दैत्याला आणि इथल्या सगळ्यांना पक्के वाटते. मी तुला त्याच्याकडे नेईन. मी त्याला सांगेन, की मी पळून येत असताना तू मला भेटलास. तुझ्या रूपावर भाळून मी तुझ्याशी लग्न केले. तू राजकुमार आहेस, असे सांगून या लग्नाला मान्यता द्या, अशी मी त्याला विनंती करीन. हे ऐकून त्याला फार आनंद होईल. घाबरू नकोस. चल, तूच पाहा.”
धाडसी राजकन्या
उडणारे आसन
राजकन्या म्हणाली होती तसेच घडले. मुलीचे भाग्य पाहून दैत्याला अतिशय आनंद झाला. तिच्या सन्मानार्थ त्याने मोठी मेजवानी दिली, आणि सगळ्या पऱ्यांना आमंत्रण दिले. राजकुमार आणि राजकन्या काही आठवडे दैत्याकडे राहिले. मग साहजिकच राजकुमाराला घरी जायची फार ओढ लागली. राजकन्येलाही त्याच्याबरोबर जायचे होते. दैत्याला दोघांनाही ठेवून घ्यायला आवडले असते. पण नाही म्हणणे त्याला योग्य वाटले नाही. म्हणून त्याने त्यांना भरपूर भेटवस्तू दिल्या, आणि जमेल तितक्या लवकर परत या, असे सांगितले. इतर वस्तूंबरोबर त्याने त्यांना एक पीठासन, म्हणजे उडणारे आसन, दिले. कोणीही त्यात बसून इच्छा केली, की ते आसन त्याला हव्या त्या ठिकाणी घेऊन जाई. राजकुमार आणि राजकन्येला नेमकी हीच गरज होती. त्यांनी लगेच आपला खजिना त्यात भरला. दैत्याचा आणि निरोप द्यायला जमलेल्या सगळ्या पऱ्यांचा त्यांनी निरोप घेतला. मग ते त्या उडणाऱ्या आसनात बसले आणि हवेतून तरंगत राजकन्येच्या वडिलांच्या राजवाड्याकडे निघाले. लवकरच ते तिथे पोहोचले. त्या दिवशी राजवाड्यात आणि नगरात मोठा आनंद झाला. पुढेही बराच काळ तो आनंद टिकला. राजाची मुलगी परत आली होती. आणि तिचा देखणा नवरा, तो राजकुमार, मेला नव्हता. तो जिवंत होता, सुखरूप होता, आणि तिच्याबरोबर होता. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरमधल्या सुथूचे पंडित मकुंद बायू.