काश्मीरच्या लोककथा
दुष्ट राण्या
तीन राण्या
एका राजाला तीन राण्या होत्या. त्यांतल्या दोघींवर त्याचे जास्त प्रेम होते, कारण दोघींनाही एकेक मुलगी झाली होती. तिसऱ्या राणीला मात्र एकही मूल झाले नव्हते. शेवटी तिसरी राणी गरोदर राहिली. तिला मुलगा होईल, या कल्पनेने बाकीच्या दोघी राण्या फार घाबरल्या. म्हणून त्यांनी सुइणीशी संगनमत केले. मुलगा झाला, तर तिने त्याची विल्हेवाट लावायची. त्याच्या जागी एखादा पक्षी, दगड किंवा एखाद्या प्राण्याचे पिल्लू ठेवायचे. बाळंतपणाच्या काही दिवस आधी राणीने सुइणीला बोलावले. मुलगा होईल की मुलगी, ते सांग, अशी तिने तिला विनवणी केली. पण सुईण त्या दोघी राण्यांच्या कटात सामील होती. “दोन्हीपैकी काहीच नाही,” ती म्हणाली. “एक पक्षी होईल, एका विशिष्ट जातीचा पक्षी. हे कसे होईल ते मी सांगू शकत नाही. पण असेच होणार, अशी माझी जवळजवळ खात्री आहे.” हे ऐकून राणी फार दुःखी झाली. ही गोष्ट अगदी गुप्त ठेव, राजाच्या कानावर जाऊ देऊ नकोस, अशी तिने सुइणीला विनंती केली. सुइणीने तसे वचन दिले. “कोणी विचारलेच,” ती म्हणाली, “तर मूल मेलेले जन्मले, एवढेच सांगा.” बाळंतपणाची वेळ आली, तेव्हा राणीने हुकूम दिला की सुइणीखेरीज कोणीही जवळ राहू नये. अपेक्षेप्रमाणेच मुलगा झाला. पण सुइणीने बाळ लपवले आणि राणीला कावळ्याचे एक पिल्लू दाखवले. “पाहा,” ती म्हणाली. “मी सांगितले होते ना? काळजी करू नका. मी हे आत्ताच नेऊन लपवते. कोणालाही कळणार नाही.”
दुष्ट राण्या
नदीतल्या पेट्या
असे म्हणून सुईण बाळ आणि कावळ्याचे पिल्लू घेऊन त्या दोघी राण्यांकडे गेली. त्यांना फार आनंद झाला. त्यांनी तिला मोठे बक्षीस देण्याचे कबूल केले. दोघी राण्यांनी चटकन बाळाला एका पेटीत घातले आणि पेटी नदीत फेकून दिली. पेटी बुडेल आणि सगळे संपेल, अशी त्यांची आशा होती. पण पेटी बुडाली नाही. परमेश्वरांच्या कृपेने ती पाण्यावर तरंगत राहिली. एका म्हाताऱ्या माळ्याने ती पेटी उचलली. उघडून पाहिली, तर आत बाळ होते. त्याला स्वतःचे मूल नव्हते. एवढा गोंडस मुलगा मिळाला, म्हणून त्याला फार आनंद झाला. बाळाला पाजायला आणि सांभाळायला त्याने आनंदाने एका बाईची सोय केली. आणखी एक वर्ष गेले. तिसरी राणी पुन्हा गरोदर राहिली. दुसऱ्या दोघींना मत्सर वाटला. हाही मुलगा होईल, अशी त्यांना भीती वाटली. पुन्हा त्यांनी सुइणीशी ठरवले: आईला फसवायचे आणि मूल पळवायचे. पुन्हा मुलगा झाला. राणीला कावळ्याचे पिल्लू झाले, असे सुइणीने सांगितले. राजापासून आणि घरच्या लोकांपासून ते लपवायला म्हणून ती घाईने खोलीबाहेर पडली. बाळ तिने दोघी राण्यांकडे नेले. त्यांनी पहिल्यासारखेच याचेही केले. पण हीसुद्धा पेटी तरंगत त्याच ठिकाणी पोहोचली. त्याच म्हाताऱ्या माळ्याने ती उचलली आणि आनंदाने बाळाला घरी नेले.
दुष्ट राण्या
राणीची हकालपट्टी
वर्ष उलटण्याच्या आतच तिसऱ्या राणीला पुन्हा दिवस गेले. या वेळी तिला जुळी झाली: एक मुलगा आणि एक मुलगी. पण बाकीच्या राण्यांनी पुन्हा सुइणीला लाच दिली होती. त्या नीच बाईने सांगितले, राणीला कुत्र्याची दोन पिल्ले झाली. मग पहिल्यासारखीच ती घाईने बाहेर गेली. ही पिल्ले कोणाच्या नजरेस पडू नयेत म्हणून पुरून टाकते, असे म्हणाली. दोघी राण्यांनी जुळ्यांचेही त्यांच्या भावांसारखेच केले. पण तीही सुखरूप त्या म्हाताऱ्या माळ्याकडे पोहोचली. तीन वेळा राणीने बाळाची आशा धरली होती, आणि तिन्ही वेळा बाळ गमावले होते. तिचे दुःख फार मोठे होते. तिला कोणाला भेटावेसे वाटत नव्हते, काही खावेसे वाटत नव्हते. आपल्याला मरण यावे, एवढेच तिला वाटत होते. काही रात्रींनंतर त्या दोघी राण्या राजाशी गप्पा मारत होत्या. त्याच्या तिसऱ्या राणीने कसले विचित्र जीव जन्माला घातले, ते त्यांनी त्याला सांगितले. राजा थक्क झाला. त्याला किळस आली. हे खरे आहे का, ते विचारायला त्याने लगेच सुइणीला बोलावले. ती म्हणाली, “खरे आहे.” तेव्हा राजाने हुकूम दिला: राणी बरी होताच तिला देशाबाहेर घालवावे. पण राणीला देशाबाहेर घालवले नाही. ही सगळी त्या दोघी राण्यांचीच चाल असावी, असा राजवाड्यातल्या नोकरांना संशय होता. तिसरी राणी नोकरांची लाडकी होती, आणि त्या दोघींना तिचा मत्सर वाटतो, हे त्यांना ठाऊक होते. म्हणून त्यांनी राजाला समजावले: स्वतःच्या नावलौकिकासाठी तरी तिला देशाबाहेर घालवू नका. त्यापेक्षा दूरच्या एखाद्या बागेत तिच्यासाठी घर बांधा आणि तिच्या गुजराणीपुरते पैसे द्या. राजाने ते मान्य केले, आणि तसेच केले. इकडे म्हातारा माळी मुलांचा चांगला सांभाळ करत होता. सगळी मुले मोठी झाली, शाळेत गेली. मुलगे बागेचे कामही शिकले.
दुष्ट राण्या
बोलणारा पक्षी
तिथे एक शहाणी म्हातारी होती. गावातल्या सगळ्या बातम्याही ती गोळा करत असे. जो पैसे देईल त्याला त्या सांगत असे. एके दिवशी ती त्या दोघी राण्यांना भेटायला आली. ती शहाणी होती, म्हणून राण्यांनी तिला विचारले, आम्हाला मुलगे का होत नाहीत? आमची इच्छा पुरी करू शकेल असा एखादा साधुपुरुष घेऊन ये, अशी त्यांनी तिला विनवणी केली. “देवाची इच्छा बदलायचा प्रयत्न करून काही उपयोग नाही,” म्हातारी म्हणाली. “ज्याला मुलगे द्यायचे नाहीत, त्याला ते देत नाहीत. ज्याला द्यायचे, त्याला देतात.” आणि मग तिने त्यांना त्या माळ्याबद्दल सांगितले. त्याचे तीन मुलगे आणि एक मुलगी असे छोटेसे कुटुंब झाले होते. ती सगळी मुले पेट्यांतून नदीवर वाहत त्याच्याकडे आली होती. दोघी राण्या चकित झाल्या. माळ्याने त्या मुलांचे काय केले, त्यांना शिकवले का, ती त्याच्याच घरी राहतात का, असे त्यांनी विचारले. म्हातारीने त्यांना सगळे सांगितले. ती सगळी मुले किती सुंदर आणि हुशार आहेत, ते सांगितले. तिन्ही मुलगे म्हाताऱ्याच्या बागेत काम करतात, आणि त्यांचे बहिणीवर फार प्रेम आहे, हेही सांगितले. मुलग्यांचे बहिणीवर खरेच प्रेम आहे का, याबद्दल राण्यांनी शंका असल्याचे सोंग केले. त्या मुलग्यांची परीक्षा घे, अशी त्यांनी म्हातारीला विनवणी केली. तिने त्या मुलीला भावांकडे एक सुंदर पक्षी मागायला लावायचे. जो कोणी तो शोधायला जाईल, त्याला तो मिळू शकतो. “तो पक्षी अद्भुत आहे,” राण्या म्हणाल्या. “मुलीला तो नक्कीच हवासा वाटेल. तो माणसासारखा बोलतो, आणि पृथ्वीवर दुसरे कोणीही गात नाही असा गातो.” त्यांनी म्हातारीला भरघोस बक्षीस देण्याचे कबूल केले. “करते,” असे म्हणून म्हातारी निघून गेली.
दुष्ट राण्या
जोग्यांनी सांगितलेली वाट
म्हातारीने लवकरच मुलीशी मैत्री केली आणि तिला त्या अद्भुत पक्ष्याबद्दल सांगितले. तिच्या गोष्टी ऐकून मुलगी इतकी उतावीळ झाली, की तो पक्षी मिळावा या ओढीने तिला रात्रंदिवस चैन पडेना. ती दुःखी आहे, हे तिच्या भावांनी पाहिले. त्यांनी विचारले, काय झाले? मग त्यांच्यातल्या एकाने पक्षी शोधायला जायचे, असे त्यांनी ठरवले. बागेतून तिघांनाही एकदम जाता येत नव्हते. म्हणून आधी थोरला गेला. त्याची वाट एका जंगलातून जात होती. तिथे त्याला एक शिकारी भेटला. तो पक्षी कुठे आहे, ते तुला ठाऊक आहे का, असे त्याने त्याला विचारले. शिकारी म्हणाला, ठाऊक आहे. पण त्याने धोक्याची सूचना दिली. “तिथे जायचा पुष्कळांनी प्रयत्न केला,” तो म्हणाला. “ते सगळे वाटेतच मेले.” पण मुलाने हार मानली नाही. त्याने पुन्हा वाट विचारली, आणि शिकाऱ्याने ती दाखवली. पुढे मुलगा एका फार मोठ्या मैदानात आला. तिथे त्याला एका जोग्याखेरीज कोणीही भेटले नाही. त्याने जोग्यांना सगळे सांगितले. जोग्यांनी त्याला ही वाट धरू नकोस, असे बजावले. पण मुलगा ऐकेना. मला वाट दाखवा, अशी त्याने जोग्यांना विनवणी केली. तेव्हा जोग्यांनी त्याला एक खडा आणि मातीचे एक लहान भांडे दिले. “हा खडा पुढे फेक आणि तो नेईल तिकडे जा,” जोगी म्हणाले. “तो तुला एका मोठ्या डोंगराच्या पायथ्याशी नेईल. तिथे तुला मोठा आवाज ऐकू येईल, ढगांच्या गडगडाटासारखा आणि सोसाट्याच्या वाऱ्यासारखा. बहुतेक तुझ्या नावाने हाकाही ऐकू येतील. घाबरू नकोस. काहीही झाले तरी मागे वळू नकोस, नाहीतर तुझा दगडाचा खांब होईल. डोंगराच्या माथ्यावर तुला सोनेरी पाण्याचे एक सरोवर दिसेल. त्याच्या काठावर एक झाड आहे. त्या झाडाच्या एका फांदीला एक पिंजरा टांगलेला आहे. त्या पिंजऱ्यात तो पक्षी आहे.
दुष्ट राण्या
हाका मारणारा डोंगर
“झाडापाशी पोहोचलास,” जोगी पुढे म्हणाले, “की आधी ती फांदी धर. मगच मागे वळून आलेल्या वाटेकडे पाहा आणि ती नीट लक्षात ठेव. कारण नंतर ती वाट तू नक्की विसरशील. तू इथे वर का आलास, असे पक्षी विचारेल. तेव्हा सांग, तुला न्यायला आलो आहे. मग काही भीती नाही. एवढे केलेस, तर तुला फारसा त्रास होणार नाही. पक्षी घेऊन तू लवकरच परत येशील.” मुलगा निघाला. काही वेळ सगळे ठीक चालले. पण डोंगरापाशी आल्यावर त्याने तो मोठा आरडाओरडा, तो गडगडाट आणि तो सोसाट्याचा वारा ऐकला, आणि तो मागे वळला. त्याच क्षणी त्याचा दगड झाला. काही दिवसांनी त्याचे काय झाले ते पाहायला जायचे, असे दुसऱ्या भावाने ठरवले. तोही त्याच जंगलातून गेला आणि त्याला तो शिकारी दिसला. मग तो चालत त्या मोठ्या मैदानात आला आणि त्याला जोगी भेटले. दोघांनीही त्याला जाऊ नकोस म्हणून विनवले. तुझा भाऊ मेला, असे जोग्यांनी त्याला सांगितले. त्याचा पक्का पुरावा म्हणजे ते भांडे आणि तो खडा जोग्यांकडे परत आले होते. “माझ्या भावावर काहीच उपाय नाही का?” मुलाने विचारले. “आहे,” जोगी म्हणाले. “पण जो तो पक्षी मिळवेल, तोच तो उपाय करू शकेल.” “मग मला ते भांडे आणि तो खडा द्या आणि जाऊ द्या,” मुलगा म्हणाला. जोग्यांनी तसे केले, आणि मुलगा निघाला. भावासारखेच त्याचेही काही वेळ ठीक चालले. पण डोंगरापाशी पोहोचल्यावर त्याने ते भयंकर आवाज ऐकले. तेव्हा तोही मागे वळला, आणि त्याचा एक मोठा दगड झाला.
दुष्ट राण्या
सोनेरी सरोवर
काही काळाने धाकट्या भावाने त्या दोघांचा शोध घ्यायला जायचे ठरवले. त्याचे मन दुःखी होते, पण धीर होता. त्याने बहिणीचा आणि म्हाताऱ्या माळ्याचा निरोप घेतला आणि तो निघाला. जंगलात त्याला शिकारी दिसला, मैदानात जोगी दिसले. तुझे दोघे भाऊ मेले, तू हा प्रयत्न करू नकोस, असे त्यांनी त्याला सांगितले. पण त्याने हार मानली नाही. “माझे भाऊच नसतील, तर हे जगणे काय कामाचे? त्यात मला कसला आनंद?” जोग्यांनी त्याची समजूत घालायचा प्रयत्न केला, तेव्हा तो म्हणाला. “मला ते भांडे आणि तो खडा द्या. मी जातो आणि पक्षी मिळवायचा प्रयत्न करतो. त्याच्यामुळे माझे भाऊ पुन्हा जिवंत होतील, आणि माझ्या बहिणीची इच्छाही पुरी होईल.” तेव्हा जोग्यांनी त्याला त्या वस्तू दिल्या आणि जाऊ दिले. या वेळी भांडे आणि खडा परत आले नाहीत. मुलगा चालत राहिला. तो घाबरला नाही. डोंगराच्या माथ्यावर पोहोचेपर्यंत त्याने मागे वळून पाहिले नाही. तिथे त्याला सोनेरी पाण्याचे सरोवर दिसले, आणि त्याच्या काठावर एक झाड. त्याच्या एका फांदीला पक्ष्याचा पिंजरा टांगलेला होता. पक्ष्याच्या गोड गाण्याने सगळा आसमंत भरून गेला होता. मुलाने ती फांदी धरताक्षणीच सगळा आरडाओरडा, सगळा गडगडाट थांबला. कसलाही आवाज नव्हता. फक्त पक्षी विचारत होता, तू कशाला आलास, तुला काय हवे? मुलगा म्हणाला, मला दुसरे काही नको. फक्त तू, थोडे सोनेरी पाणी, आणि ज्या फांदीला तुझा पिंजरा टांगला आहे ती फांदी. आणि माझे दोघे भाऊ पुन्हा जिवंत व्हायला हवेत. पक्ष्याने त्याला फांदी तोडायला आणि भांड्यात सोनेरी पाणी भरायला सांगितले. आणखी एक भांडेही भर, असे पक्षी म्हणाला: ते कुठेतरी पडलेले सापडेल. मुलाने हे सगळे केले. मग पिंजरा आणि बाकीच्या वस्तू घेऊन तो खाली उतरू लागला.
दुष्ट राण्या
घरची वाट
खाली उतरताना पक्ष्याने त्याला सांगितले, इकडेतिकडे पडलेल्या मोठमोठ्या दगडांवर एक भांडेभर पाणी शिंपड. मुलाने तसे केले. त्याबरोबर सगळ्या दगडांची पुन्हा माणसे झाली. राजे, राजपुत्र, आणि पुष्कळ मोठमोठे लोक, शूर वीर आणि साधुपुरुष पुन्हा जिवंत झाले. त्यांनी येऊन मुलाचे आभार मानले आणि त्याची चाकरी करायची तयारी दाखवली. त्याचे दोघे भाऊही जिवंत झाले आणि पुढे होऊन त्याला भेटले. एक-दोन दिवसांनी लोकांची एक मोठी मिरवणूक जोग्यांकडे आली. तिच्या पुढे ते तिघे भाऊ होते. त्यांना पाहताच धाकटा भाऊ यशस्वी झाला, हे जोग्यांनी ओळखले, आणि त्याला आशीर्वाद दिला. थोडे पुढे गेल्यावर शिकारी त्यांना सामोरा आला. ते सगळे सुखरूप माळ्याच्या घरी पोहोचले. म्हाताऱ्या माळ्याने आणि त्यांच्या बहिणीने त्यांचे असे स्वागत केले, जणू ते मरणातूनच परत आले होते. धाकट्या भावाने जिवंत केलेला तो मोठा जमाव त्यांच्या मागोमाग घरापर्यंत आला, आणि तिथून जाईना. “एवढ्या लोकांना आपण खायला कसे घालणार?” म्हातारा माळी म्हणाला. “काळजी करू नका,” पक्षी म्हणाला. “सगळी सोय होईल.” आणि तसेच झाले. रोज अन्न येऊ लागले, सगळ्या प्रकारचे, भरपूर, सगळ्या पाहुण्यांना पुरेल एवढे. लवकरच माळ्याने आणि त्याच्या तिन्ही मुलग्यांनी त्यांच्यासाठी एक मोठे घर बांधले. त्यांनी एक तळे खणले, त्यात भांडेभर सोनेरी पाणी ओतले, आणि त्याच्या काठी ती फांदी लावली. त्याबरोबर तळे सोनेरी पाण्याने भरून गेले, आणि त्या फांदीचे एक सुंदर झाड झाले. तेव्हापासून म्हाताऱ्या माळ्याच्या कुटुंबाचे सगळ्याच गोष्टींत भले झाले. ते अमाप श्रीमंत झाले, त्यांना मान मिळाला, आणि त्यांचे नाव साऱ्या जगात गाजले. खुद्द राजा त्यांना भेटायला आला, आणि त्याने त्यांना सगळ्या बाबतीत बरोबरीने वागवले.
दुष्ट राण्या
पक्षी बोलला
एके दिवशी राजाने त्यांना विचारले, हा सुंदर, हुशार पक्षी तुम्ही घरी कसा आणलात? धाकट्या भावाने त्याला सगळे सांगितले. एवढे मोठमोठे सेवक आणि एवढी संपत्ती तुमच्याकडे कशी आली, असेही राजाने विचारले. तेव्हा पक्षी बोलला. “महाराज, ऐका. मी सांगतो. हे तीन तरुण आणि ही सुंदर मुलगी सगळ्यांना वाटते तशी माळ्याची मुले नाहीत. ती तुमचीच मुले आहेत.” “काय?” राजा फार चकित होऊन म्हणाला. “काय बडबड्या पक्षी आहे हा!” “महाराज, रागावू नका. मी सांगतो,” पक्षी म्हणाला. “मी वायफळ बडबड करत नाही. ही चौघे तुमच्या धाकट्या राणीची मुले आहेत. तिलाच तुम्ही राजवाड्यातून घालवून दिलेत. तिला कधीही कावळ्याची पिल्ले किंवा कुत्र्याची पिल्ले झाली नाहीत. तुम्ही तिच्यावर जास्त प्रेम करू नये आणि त्यांना तुच्छ लेखू नये, म्हणून तुमच्या दुसऱ्या राण्या तुमच्याशी खोटे बोलल्या. त्यांनी स्वतःच्या हातांनी बाळांना पेट्यांत कोंडले आणि नदीत फेकले. पण परमेश्वरांनी या माळ्याच्या हातून त्यांना वाचवले. “पुष्कळ वर्षांनी त्या राण्यांना कळले, की मुले जिवंत आहेत. मग एका शहाण्या म्हातारीकरवी त्यांनी या राजकन्येच्या मनात माझी ओढ निर्माण केली. मी मिळायला किती कठीण आहे, आणि मला मिळवायला जाताना शेकडो लोक मेले आहेत, हे त्यांना ठाऊक होते. हिचे भाऊ नक्की प्रयत्न करतील, हेही त्यांना ठाऊक होते. बाकीच्यांसारखे तेही मरतील, अशी त्यांची आशा होती. थोरल्या दोघा राजपुत्रांचे दगड झाले होते. धाकटा माझ्यापर्यंत पोहोचला नसता, तर ते अजूनही दगडच राहिले असते. महाराज, माझे म्हणणे तुम्ही ऐकलेत.”
दुष्ट राण्या
राजाचे अश्रू
मग पक्षी आणखी काही बोलला नाही. कित्येक मिनिटे सगळीकडे शांतता होती. शेवटी राजा बोलला. “हे मी काय केले?” तो आक्रोश करत म्हणाला. “अरेरे, माझी बिचारी, निष्पाप, लाडकी राणी! मी माझ्या दुसऱ्या राण्यांच्या खोट्या बोलण्यावर का विश्वास ठेवला? तुला का घालवून दिले?” मग राजा ढसाढसा रडला, आणि तिथले सगळे लोक त्याच्याबरोबर रडले. राजवाड्यात परतताच त्याने त्या दोघी दुष्ट राण्यांना घालवून दिले, आणि ज्या राणीला घालवले होते तिला परत बोलावले. राजा आणि त्याची लाडकी राणी पुन्हा एकत्र आले. आपण एवढ्या चांगल्या तीन मुलग्यांचे आणि एवढ्या सुंदर राजकन्येचे आईवडील आहोत, हे त्यांना कळले. त्यांचा आनंद शब्दांपलीकडचा होता. सगळ्यांकडून मान आणि प्रेम मिळवत ते खूप म्हातारे होईपर्यंत जगले. त्यांच्यानंतर तिन्ही राजपुत्रांनी राज्य केले. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरमधल्या सुथूचे पंडित मकुंद बायू. त्यांनी ती बिजबिहाराजवळच्या क्रेंडिह गावातल्या एका म्हाताऱ्या मुसलमान मेंढपाळाकडून ऐकली होती. नोल्स यांनी या गोष्टीनंतर तिची आणखी दोन रूपे छापली. त्यांपैकी एक, ‘लाकडी घोडा’, या संकेतस्थळावर हिच्या नंतर आहे.