काश्मीरच्या लोककथा
एकीचे बळ
झाडावरचा पक्षी
एकदा काश्मीरमध्ये भयंकर दुष्काळ पडला. एखाद्या मोठ्या राक्षसासारखा तो सगळा देश व्यापून गेला. कितीतरी घरांत मृत्यू आणि दुःख घेऊन आला. अशा वेळी चार भावांनी देश सोडून जायचे ठरवले. एके दिवशी वाटेत लागणारे सामान बांधून ते निघाले. काही वेळाने ते निर्मळ पाण्याच्या एका झऱ्यापाशी आले. थांबून विसावा घ्यायला ती चांगली जागा होती. झऱ्यावर एका मोठ्या झाडाची सावली होती. त्याच्या लांब, पसरलेल्या फांद्यांवर एक लहानसा पक्षी गोड आवाजात आनंदाने गात होता. भाऊ तिथे बसले. पुढे काय करायचे, यावर बोलत राहिले. एकामागून एक बेत करत राहिले. शेवटी सगळे गाढ झोपी गेले. मध्यरात्रीच्या सुमारास त्या लहान पक्ष्याच्या कर्कश ओरडण्याने ते अचानक जागे झाले. थोरल्या भावाला फार राग आला. एका भावाला त्याने पक्षी पकडायला सांगितले. दुसऱ्याला सुरी काढून त्याला मारायला सांगितले. तिसऱ्याला पक्षी भाजण्यासाठी आगीची लाकडे तयार करायला सांगितले. सगळे लगेच उठले आणि त्याने सांगितलेले करायला घाईघाईने गेले. तो पक्षी मोठा चतुर होता. त्याला सगळे बोलणे समजले होते. तिघे भाऊ आपापल्या कामाला गेले होते, तेव्हा तो थोरल्याशी बोलला. “तुला मला का पकडायचे आहे? सुरी आणि लाकडे का मागवली आहेस?” “मी तुला मारणार आहे,” तो तरुण म्हणाला. “मग भाजून खाणार आहे.” भीतीने थरथरत्या आवाजात तो लहानसा पक्षी जीवदान मागू लागला. “मला सोड, मला सोड. मी तुला एक खजिना दाखवतो.” “ठीक आहे,” तो म्हणाला. “तू वचन पाळलेस, तर मी तुला सोडीन.” “मग माझा जीव वाचला,” पक्षी म्हणाला. “झाडाच्या बुंध्याभोवती खणा, खणा. तुम्हाला अगणित खजिना सापडेल.” चौघा भावांनी खणले. पक्ष्याने सांगितल्याप्रमाणे खजिना सापडला. “आता पुढचा प्रवास कशाला?” ते म्हणाले. “आपल्याला हवे त्याहून कितीतरी जास्त मिळाले. चला, घरी परत जाऊ.”
एकीचे बळ
दुसरे चार भाऊ
ते परत गेले आणि एका मोठ्या वाड्यात राहू लागले. त्या वाड्याजवळ दुसऱ्या एका घराण्यातले चार भाऊ राहत होते. दुष्काळामुळे तेही फार अडचणीत होते. आपल्या श्रीमंत शेजाऱ्यांना संपत्ती अशा विलक्षण रीतीने मिळाली, हे त्यांच्या कानावर आले. तेव्हा त्यांनीही झऱ्यापाशी जाऊन नशीब अजमावायचे ठरवले. ते गेले. त्यांना झरा दिसला. मोठ्या झाडाच्या सावलीत त्यांनी विसावा घेतला. लहान पक्ष्याचे गोड गाणे त्यांनी ऐकले. उत्सुकतेने आणि आशेने अधीर होऊन ते वाट पाहत राहिले. शेवटी त्यांच्या थोरल्या भावाने पहिल्या घराण्यातल्या थोरल्या भावासारखेच हुकूम दिले: एकाने पक्षी पकडावा, एकाने त्याला मारावे आणि एकाने लाकडे आणावी. पण त्याचे कोणी ऐकले नाही. “मला नाही जाता येणार,” एक म्हणाला. “मी सुरी का आणू?” दुसरा म्हणाला. आणि तिसरा कुरकुरला, “मी फार दमलो आहे. लाकडे मी नाही आणणार. तूच जा आणि आण.” हे भाऊ काम करायला किती नाखूश आहेत आणि थोरल्याचे ऐकत नाहीत, हे लहान पक्ष्याने पाहिले. तो थोरल्या भावाला म्हणाला, “परत जा. तुझे येणे वाया गेले. आधी भावांना आज्ञा देणे शिकल्याशिवाय तुला काहीच मिळणार नाही. तुझ्या आधी आलेले भाऊ यशस्वी झाले, कारण त्यांच्यात एकी होती. त्यांची इच्छा एक होती, मन एक होते. ते जणू एकच शरीर होते. त्यांना जणू एकच डोळा आणि एकच कान होता.” ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरचे एक सुतार, रहमान.