काश्मीरच्या लोककथा
गगर वोल आणि त्याचा नोकर रतुन
वाटेतच पगाराचा दिवस
गगर वोल कारदार होता. कारदार म्हणजे गावांवर देखरेख करणारा आणि महाराजांच्या वाट्याचे धान्य गोळा करणारा सरकारी अधिकारी. त्याचा रतुन नावाचा एक नोकर होता. तो होता मूर्ख. एकदा गगर वोल त्याच्या एका गावाला चालला होता. रतुन त्याच्याबरोबर होता. वाटेत रतुनला एकदम आठवले, आज पगाराचा दिवस आहे. त्याने पळत जाऊन मालकाची लेखणीची पेटी आणि थोडा कागद आणला. “माझ्या पगाराची चिठ्ठी लिहून द्या,” असे त्याने मालकाला सांगितले. “आधी गावात पोहोचू दे, थोडा आराम करू दे, मग बघू,” गगर वोल म्हणाला. ते गावात पोहोचले तेव्हा संध्याकाळ उलटून गेली होती. इतका उशीर झाला होता, तरी गगर वोलने गावचा मुखिया, गावचा हिशेबनीस आणि इतर अधिकारी यांना बोलावले, आणि तो त्यांचे हिशेब तपासू लागला. इकडे रतुनला खूप झोप येऊ लागली. डोळे उघडे ठेवणेही त्याला कठीण झाले. पण रोज रात्री स्वतः झोपण्यापूर्वी मालकाचे पागोटे उतरवणे हे त्याचे काम होते. म्हणून त्याला झोपायची हिंमत होईना. शेवटी त्याला राहवेना. गगर वोल गावच्या अधिकाऱ्यांमध्ये बसला होता. रतुन सरळ त्याच्याजवळ गेला, त्याचे पागोटे उतरवले आणि खुंटीला टांगले. गगर वोल रागावला नाही. तो नुसता हसला, आणि तिथे जमलेले सगळेही हसले. एवढा मोठा माणूस, भोवती इतकी माणसे, आणि हा उघड्या डोक्याने बसलेला! फारच गमतीदार दिसत होते ते. मालक हसला हे पाहून रतुनला वाटले, ‘वा! आता यांचा आराम झाला. जाऊन पगार मागतो.’ म्हणून तो कागद घेऊन परत आला आणि चिठ्ठी लिहून द्या, म्हणू लागला.
गगर वोल आणि त्याचा नोकर रतुन
कागदातून शंभर रुपये
एके दिवशी गगर वोल मोठ्याने हसला. कशाचा तरी त्याला फार आनंद झाला असावा. “का हसता?” रतुनने विचारले. “गावच्या हिशेबाच्या कागदांत काटछाट करून मी आत्ताच शंभर रुपये कमावले, म्हणून,” गगर वोल म्हणाला. म्हणजे त्याने हिशेबात फेरफार करून तेवढे पैसे स्वतःच्या खिशात घातले होते. ‘वा, वा!’ रतुनच्या मनात आले. ‘किती सोपी कमाई! पहिली संधी मिळताच मीही असेच करणार.’ गगर वोल फिरायला बाहेर पडला, तसा रतुनने कात्री घेतली आणि मालकाच्या हिशेबाच्या वहीचे तुकडे तुकडे केले. अर्थात त्याला काहीच मिळाले नाही. त्याला खूप राग आला. मालक परत आला, तेव्हा तो त्याच्यापुढे जाऊन म्हणाला, “तुम्ही खोटारडे आहात. हिशेबाची वही कापून शंभर रुपये मिळाले, असे तुम्ही म्हणालात. हे बघा, मीही तसेच केले, आणि मला एक नाणेसुद्धा सापडत नाही!” असे म्हणून त्याने ते तुकडे खाली फेकले आणि तो खोलीतून निघून गेला. त्या मूर्खाने काय करून ठेवले, ते पाहून गगर वोल वेडा व्हायचाच बाकी राहिला. त्याचे सगळे हिशेब त्या वहीत लिहिलेले होते: जे जे आले ते, आणि जे जे दिले ते.
गगर वोल आणि त्याचा नोकर रतुन
फुलावर बुलबुल
एके दिवशी गगर वोल एका मोठ्या मेजवानीला गेला. रतुन त्याच्याबरोबर होता. जेवताना एका पाहुण्याचा नोकर सगळ्यांना ऐकू जाईल असे स्वतःच्या मालकाला म्हणाला, “फुलाच्या देठावर बुलबुल येऊन बसला आहे.” त्याला म्हणायचे होते, मालकाच्या दाढीवर भाताचे एक शीत पडले आहे. मालकाला ते समजले आणि त्याने ते झटकून टाकले. नोकराचे हे नेमके, चतुर बोलणे सगळ्या पाहुण्यांना फार आवडले. असा नोकर आपल्यालाही असावा, असे प्रत्येकाला वाटले. मेजवानीनंतर गगर वोल बाहेर पडला. रतुन त्याच्या मागोमाग आला. “ऐक रतुन,” गगर वोल म्हणाला. “माझ्या दाढीवर भाताचे शीत पडले, की त्या नोकराने म्हटले तसे म्हणायचे, लक्षात ठेव.” “बरे,” रतुन म्हणाला. काही दिवसांनी गगर वोलला दुसऱ्या एका मेजवानीचे आमंत्रण आले. नेहमीप्रमाणे त्याने रतुनला बरोबर नेले. जेवताना त्याने मुद्दाम दाढीवर भाताचे एक शीत पाडले. “अहो मालक,” रतुन म्हणाला, “परवा अमक्याच्या घराबाहेर तुम्ही मला जे सांगितले होते ना, ते तुमच्या दाढीवर आहे.” आणि सगळे पाहुणे खो खो हसले.
गगर वोल आणि त्याचा नोकर रतुन
पेज काढायची वेळ
एके दिवशी रतुनने भात फारच वाईट केला, म्हणून गगर वोल त्याच्यावर खूप रागावला. “पुढच्या वेळी,” तो म्हणाला, “भाताची पेज काढायची वेळ झाली, की मला सांग. ती नीट कशी काढायची ते मी तुला दाखवीन.” दुसऱ्या दिवशी रतुनने नेहमीप्रमाणे चूल पेटवली आणि भात आणि इतर पदार्थ शिजायला ठेवले. गगर वोल गावच्या धान्याच्या कोठारात साठा तपासायला गेला. पेज काढायची वेळ झाली, तेव्हा रतुन मालकाला बोलवायला गेला. पण कोणताही साधा नोकर करेल तसा तो मालकाजवळ गेला नाही. तो खूप लांब, एका झाडामागे अर्धवट लपून उभा राहिला. आणि मालकाने यावे म्हणून तिथूनच मान हलवून खुणावू लागला. एवढ्या लांब गगर वोलचे लक्षच गेले नाही. म्हणून तो मूर्ख नोकर तिथे तीन तासांहून जास्त वेळ थांबून राहिला. शेवटी गगर वोलचे काम संपले. तो मुक्कामाच्या जागी परत चालला होता. तेव्हा त्याला रतुन एका झाडापाशी अगदी केविलवाणा बसलेला दिसला. “तू इथे का बसलास?” त्याने विचारले. “माझा स्वयंपाक का करत नाहीस?” “मालक,” रतुन म्हणाला, “पेज काढायची वेळ झाली की सांग, असे तुम्ही म्हणाला होतात. म्हणून मी इथे आलो. तुम्हाला बोलवायला तेव्हापासून मान हलवून खुणावतो आहे. आता मानच गळून पडायची वेळ आली. अरेरे, अरेरे! एव्हाना सगळा भात जळून कोळशासारखा काळा झाला असेल.” आणि तसेच झाले होते!
गगर वोल आणि त्याचा नोकर रतुन
रतुनची डाळ
एके दिवशी गगर वोल त्याचा माणूस रतुन याला घेऊन एका गावाला गेला. तिथे पोहोचल्यावर त्याने मुखियाला बोलावले आणि जेवणासाठी थोडी डाळ मागितली. धान्य गोळा करणाऱ्या अधिकाऱ्याची मर्जी मिळवायला इतरांसारखाच मुखियाही उत्सुक होता. म्हणून त्याने नोकराच्या हाती डाळीचे एक प्रचंड ओझे दिले. एक गाढव जितके ओझे वाहते तितके, म्हणजे सुमारे एकशे ब्याण्णव पौंड, जवळजवळ सत्त्याऐंशी किलो. आणि त्या मूर्ख रतुनने ती डाळ काय केली असेल? त्याने सगळीच्या सगळी शिजवली! एकेक दाणा! केवढी मोठी मेजवानी झाली! वाफाळत्या डाळीची तीस किंवा त्याहून जास्त मोठमोठी मडकी भरली. आजही काश्मिरी लोक कुठे अनावश्यक उधळपट्टी पाहिली, की या माणसाची आठवण काढतात. ते म्हणतात, “रुत्नुन सस,” म्हणजे “रतुनची डाळ.” ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. नोल्स यांनी या गोष्टी तीन जणांकडून ऐकल्या: पहिली श्रीनगरचे पंडित आनंद कौल यांनी सांगितली, पुढच्या तीन खुनमुहचे पंडित लालचंद यांनी, आणि शेवटची श्रीनगरमधल्या सुथूचे प्रकाश राम यांनी.