काश्मीरच्या लोककथा
कर्म की धर्म?
राजाचा प्रश्न
ही गोष्ट एका ब्राह्मणाच्या मुलाची आहे. वडील वारल्यावर तो मुलगा इतका आजारी पडला, की मरता मरता वाचला. एका जोग्याने त्याला बरे केले. पुढे त्या जोग्याने मुलाच्या डोळ्यांत एक जादूचे अंजन घातले, आणि मुलाला पंख फुटले. जोग्याने त्याला राजाच्या खजिन्यात उडत जाऊन पैसे चोरायला पाठवले. मग जोग्यानेच राजाला चोर कोण आहे ते दाखवून दिले. त्यामुळे मुलाला आणि त्याच्या आईला घरातून हाकलून दिले. पोटासाठी त्यांना दारोदार भीक मागावी लागली. मग एके दिवशी एका वाण्याला त्यांची दया आली. त्याने त्या मुलाला आपल्या दुकानात कामाला ठेवले. तो तिथे काम करत होता, तेव्हाच एका संध्याकाळी त्या देशाच्या राजाने आपल्या दोन सुंदर मुलींना बोलावले. कर्म म्हणजे नशीब: जन्माच्या वेळी प्रत्येकाच्या भाळी लिहिलेले. पुष्कळ हिंदू म्हणतात, ब्रह्मदेव प्रत्येक बाळाच्या कपाळावर त्याच्या आयुष्यात घडणारे सगळे लिहून ठेवतात. धर्म म्हणजे कर्तव्य, विशेषतः वेदांनी सांगितलेले कर्तव्य. राजाने मुलींना विचारले, “कर्म मोठे की धर्म?” धाकटी मुलगी आधी बोलली. “कर्म,” ती म्हणाली. पण थोरली म्हणाली, “धर्म.” धाकट्या मुलीचे उत्तर ऐकून राजाला इतका राग आला, की त्याने तिचे लग्न त्या मुलाशी लावून दिले. हा तोच तरुण चोर होता. आता तो वाण्याकडे कामाला होता. “तू तुझे उत्तर दिलेस,” राजा म्हणाला. “आता तुझ्या बोलण्याचा पुरावा पाहा.”
कर्म की धर्म?
आंधळे करणारे पाणी
धाकट्या राजकन्येचे आयुष्य आता कष्टाचे झाले. दिवसभर तिला बसून सूत कातावे लागे. ती आणि तिचा गरीब नवरा दोघे मिळून जे काम करत, त्यातून मिळणाऱ्या जाड्याभरड्या, तुटपुंज्या अन्नावर ती जगत होती. पण तिचा विश्वास कधी डळमळला नाही. आनंदाचा दिवस येणारच, अशी तिची खात्री होती. ती सतत प्रार्थना करत राहिली आणि धीराने वाट पाहत राहिली. पण हे तिला फार कठीण जात होते. शेवटी तिच्या श्रद्धेचे आणि धीराचे फळ मिळाले. त्या देशात एक तळे होते. त्याच्या जवळ जो जाई, तो आंधळा होई. एके दिवशी कुठल्याशा क्षुल्लक कारणावरून वाण्याला त्या मुलाचा राग आला. त्याने मुलाला त्या तळ्यातून पाणी आणायला पाठवले. पाण्याचा हा गुण मुलाला ठाऊक नव्हता. तो गेला. तो काठावर पोहोचताच तळ्यातून एक आवाज आला. “बाळा,” आवाज म्हणाला, “मला तुझी फार कीव येते. तू इथे का आलास? हे पाणी जो नेतो, तो आंधळा होतो, हे तुला ठाऊक नाही का?” “मला ठाऊक नव्हते,” मुलगा म्हणाला. “माझ्या मालकाने मला इथे पाणी आणायला सांगितले.” “किती क्रूर माणूस! त्याच्या मनात तुझ्याबद्दल काहीतरी आकस आहे. पण मी तुला काही इजा करणार नाही. तुझे भांडे भर आणि मालकाकडे घेऊन जा. आणि हे पाहा, त्या तिकडच्या जागेवरची थोडी वाळूही घे. ती तुझ्या उपरण्याच्या टोकाला बांध. घरी पोहोचेपर्यंत गाठ सोडू नकोस, लक्षात ठेव.” मग आवाज थांबला.
कर्म की धर्म?
गाठीतली वाळू
दुकानात परत येताच मुलाने ते पाणी मालकाला दिले. वाण्याने त्याला थोडे पैसे बक्षीस दिले. असे तो कधीच करत नसे. पण हा पोरगा लवकरच आंधळा होईल आणि त्याला पैशांची गरज पडेल, असे वाण्याला वाटले. त्या रात्री मुलगा घरी गेला. “बघ,” तो बायकोला म्हणाला, “वाण्याने चक्क मला बक्षीस दिले! मला काही कळत नाही. पण याहून विचित्र गोष्ट सांगतो. आज सकाळी मी वाण्यासाठी पाणी आणायला अमुक ठिकाणच्या तळ्यावर गेलो होतो.” आणि ती जागा कुठे आहे ते त्याने तिला सांगितले. “तिथे मला एक आवाज ऐकू आला. पाण्याच्या काठची थोडी वाळू घे, उपरण्यात बांध आणि इथे येईपर्यंत गाठ सोडू नकोस, असे तो आवाज म्हणाला. घे, तूच सोड ही गाठ.” बायकोने गाठ सोडली. तर त्या वाळूची अतिशय मौल्यवान रत्ने झाली होती! “कर्मच मोठे! कर्मच मोठे! कर्मच मोठे!” ती ओरडली. “माझा विश्वास फुकट गेला नाही.” तेव्हापासून तो मुलगा आणि त्याची बायको फार श्रीमंत झाले. योग्य वेळ आली तेव्हा त्याने वाण्याच्या दुकानातले काम सोडले. कोणाला संशय येऊ नये, म्हणून त्याने आपली संपत्ती थोडी थोडीच दिसू दिली. मग देशात तो एक प्रतिष्ठित माणूस झाला. तेव्हा त्याने एक मोठी मेजवानी दिली.
कर्म की धर्म?
मेजवानी
मेजवानीची शोभा वाढवायला राजालाही आमंत्रण होते. राजा आला. मेजवानी फार थाटाची झाली. दुर्मीळ पदार्थ मांडले होते. सगळीकडे सुगंध दरवळत होता. चारी बाजूंनी वाद्ये वाजत होती, गाणी चालली होती. पाहुण्यांच्या आनंदासाठी आणि सोयीसाठी सगळी तयारी केली होती. राजाला ते सगळे फार आवडले. मेजवानीत राजाला वाढण्याचे, त्याचे हवे-नको पाहण्याचे बहुतेक काम त्याच्या स्वतःच्या मुलीनेच केले. पण त्याने तिला ओळखले नाही. लग्नानंतर ती खूप बदलली होती. शिवाय त्याला काही आणून देताना दर वेळी ती वेगळे कपडे घालून येत असे. शेवटी राजा निघणार, तेव्हा ती त्याच्यापाशी गेली. तिने सांगितले, “मी तुमची धाकटी मुलगी. वाण्याकडच्या त्या गरीब पोराशी तुम्ही जिचे लग्न लावून दिलेत, तीच मी.” “बाबा, आता सांगा,” ती पुढे म्हणाली. “कर्म धर्मापेक्षा मोठे नाही का? माझ्या नवऱ्याचे घर पाहा, त्याची संपत्ती पाहा. महाराज, तुमच्याखेरीज या देशात त्याच्याइतका श्रीमंत आणि मोठा माणूस कोणी नाही.” तेव्हा राजाला स्वतःची चूक कळली. तो विचारातही चुकला होता आणि वागण्यातही. त्याने मुलीला मिठी मारली आणि तिच्या नवऱ्याला राज्य देण्याचे वचन दिले. कारण कर्मानेच तसे ठरवले होते. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरमधल्या रैनावारीचे शिवा बायू. नोल्स या गोष्टीला ‘कर्म या धर्म’ म्हणतात, म्हणजे नशीब की कर्तव्य. आंधळे करणाऱ्या तळ्यासारख्या एका खऱ्या झऱ्याबद्दल ते सांगतात. हा झरा काली देवीचा पवित्र झरा मानतात. तो श्रीनगरच्या मधोमध, शाह हमदानच्या दर्ग्याजवळ आहे. त्यावर एक मोठा दगड ठेवलेला आहे. जो कोणी तो दगड उचलून झऱ्यात डोकावेल, तो आंधळा होईल, असे म्हणतात.