काश्मीरच्या लोककथा
लाकडी घोडा
मुलगा नसलेला राजा
ही गोष्ट दोन राजपुत्रांची आहे. एका राजाला तीन राण्या होत्या. तरीही त्याला मुलगा नव्हता. याचे त्याला फार दुःख होते. आपल्यानंतर आपल्याच रक्ताच्या कोणीतरी देशावर राज्य करावे, असे त्याला वाटत होते. पुढचा राजा म्हणून निवडावा, असा दुसरा कोणी योग्य माणूसही त्याला दिसत नव्हता. शेवटी हे दुःख संपेल असे वाटू लागले. त्याची तिसरी राणी गरोदर राहिली. ही बातमी ऐकून राजाला अतिशय आनंद झाला. राणीची तब्येत कशी आहे, हे तो सारखे विचारत असे. तिची सगळी काळजी घ्या, असा हुकूम तो पुन्हा पुन्हा देत असे. तिच्याकडे एवढे लक्ष दिलेले पाहून बाकीच्या राण्यांना मत्सर वाटू लागला. राजा सतत तिचाच विचार करतो आणि आपल्याकडे कधी फिरकतही नाही, हे त्यांना आवडत नव्हते. असेच चालू राहील, आणि मुलगा झाला तर आणखीच, अशी त्यांना भीती वाटली. म्हणून हे थांबवायला त्यांनी एक कट रचला. संधी मिळताच त्यांनी राजवाड्याच्या सुइणीला बोलावले. त्यांनी तिला लाच दिली, आणि मूल जन्मताच त्याच्या जागी कुत्र्याचे पिल्लू ठेवायचे वचन घेतले. सुइणीने ते वचन पाळले. राणीला एक सुंदर मुलगा झाला होता. त्याला उचलून नेले आणि एका सुताराच्या दुकानात ठेवून दिले. हा विचित्र जन्म राजाच्या कानावर गेला, तेव्हा त्याला फार दुःख झाले. काय करावे ते त्याला सुचेना. काही काळाने तिसरी राणी पुन्हा गरोदर राहिली. “आता तरी माझी इच्छा नक्की पुरी होईल!” असे राजाला वाटले, आणि त्याने तिच्या काळजीचे तेच हुकूम दिले. पण दुसऱ्या राण्यांचा मत्सर पुन्हा जागा झाला. पुन्हा त्यांनी सुइणीशी बाळ बदलायचे ठरवले. हे दुष्ट काम झाले. या वेळीही गोजिरवाणा मुलगा झाला होता. त्यालाही उचलून नेले, आणि भावासारखेच सुताराच्या दुकानात ठेवले.
लाकडी घोडा
भात आणि पाणी
ही दुसरी निराशा कानावर आली, तेव्हा राजाचा धीर पुरता सुटला. त्याने राणीला राजवाड्यातून बाहेर काढायचा हुकूम दिला. त्या दुर्दैवी बाईला एक पैसाही न देता घालवून दिले. जगण्यासाठी तिला दारोदार भीक मागावी लागली. इकडे तिचे दोन्ही गुणी मुलगे तो दयाळू सुतार मोठ्या काळजीने आणि प्रेमाने वाढवत होता. असा खजिना पाठवला म्हणून तो सतत देवाचे आभार मानत असे. काही वर्षे गेली. एके दिवशी ती मुले राजवाड्याजवळ रस्त्याकडेला एका लाकडी घोड्याशी खेळत होती. तो घोडा त्यांच्या मानलेल्या वडिलांनी त्यांना करून दिला होता. राजा त्यांच्याकडे पाहत होता. “अशी दोन मुले मला असती तर!” तो म्हणाला. मग त्याने त्यांना हाक मारली. “पोरांनो, इकडे या. राजवाड्यात राहून माझी चाकरी करायला आवडेल का तुम्हाला?” “नाही,” दोघेही लगेच म्हणाले. “आम्ही एका गरीब सुताराची मुले. एवढ्या मोठ्या, मानाच्या चाकरीच्या लायकीचे आम्ही नाही.” मग ती वळली, थोडी दूर पळाली आणि पुन्हा खेळू लागली. राजा नवलाने त्यांच्याकडे पाहतच राहिला. थोड्या वेळाने त्याने पाहिले, एका मुलाने चमचाभर भात घोड्याच्या तोंडापाशी नेला. “खा, लाकडी घोड्या,” तो म्हणाला. “तुला हवा असो वा नसो, खा.” मग दुसऱ्या मुलाने कपभर पाणी घोड्याच्या शेपटीपाशी नेले. “पी, लाकडी घोड्या,” तो म्हणाला. “तुला आवडो वा न आवडो, पी.” राजाने हे सगळे पाहिले आणि ऐकले. ही पोरे किती मूर्ख आहेत, याचे त्याला आश्चर्य वाटले.
लाकडी घोडा
पोरांचे उत्तर
“पोरांनो, पुन्हा इकडे या,” तो म्हणाला. “काय करताय ते मला सांगा. लाकडी घोडा कधी खातो-पितो का? एवढे मोठे झालात, एवढेही कळत नाही?” “कळते,” पोरे म्हणाली. घालवून दिलेल्या राणीच्या विचित्र बाळंतपणांबद्दल ऐकलेले त्यांना आठवले. “महाराज,” ती पुढे म्हणाली, “मग बाईला कुत्र्याचे पिल्लू कसे होईल?” त्या क्षणी ती कहाणी किती मूर्खपणाची होती, हे राजाच्या लक्षात आले. असल्या भाकडकथेवर आपण विश्वास तरी कसा ठेवला, याचे त्याला नवल वाटले. “जा,” तो पोरांना म्हणाला, आणि राजवाड्यात गेला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी तो आपल्या वजिरांना एकांतात भेटला. या प्रकाराबद्दल तुमचे खरे मत काय, असे त्याने त्यांना विचारले. आम्ही ती कहाणी कधीच खरी मानली नव्हती, पण महाराजांना तसे सांगायचा धीर झाला नाही, असे सगळे म्हणाले. मग खरे काय घडले असावे, असे त्याने विचारले. ते म्हणाले, तुम्ही तिसऱ्या राणीकडे लक्ष देत होता, म्हणून बाकीच्या राण्यांना मत्सर वाटला असणार, आणि त्यांनी तिच्याविरुद्ध कट रचला असणार. त्यांनी सल्ला दिला: सुइणीला बोलावून घ्यावे. मुलांचे काय केले, ते तिला कबूल करायला लावावे. कबूल केले नाही, तर तिला मृत्युदंड होईल, असे बजावावे. त्याप्रमाणे सुइणीला बोलावले आणि कबूल करायचा हुकूम दिला. मग सुताराच्या दोन्ही मुलांना राजापुढे आणले, आणि ती त्याचीच मुले आहेत, हे सिद्ध झाले. लगेच तिसऱ्या राणीला राजवाड्यात परत बोलावले, आणि त्या दोघी दुष्ट राण्यांना घालवून दिले. तेव्हापासून सगळे सुखात चालले. राजा आणि राणी पुष्कळ वर्षे जगले. दोन्ही राजपुत्र मोठे होऊन उत्तम, हुशार, सज्जन आणि देखणे पुरुष झाले. आईवडिलांना त्यांच्यामुळे आनंद होता, देशाला त्यांचा अभिमान होता, आणि सगळे त्यांची स्तुती करत असत. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरमधल्या रैनावारीचे पंडित आनंद राम. हे दुष्ट राण्यांच्याच गोष्टीचे दुसरे, श्रीनगरमध्ये ऐकलेले रूप आहे. ‘दुष्ट राण्या’ ही गोष्ट या संकेतस्थळावर हिच्या आधी आहे.