काश्मीरच्या लोककथा
राजकन्येला नवरा कसा सापडला
दोन वजिरांची भेट
एका राजाला आपल्या मुलासाठी, राजपुत्रासाठी, बायको शोधायची होती. म्हणून त्याने आपल्या मुख्य वजिराला योग्य स्थळ शोधायला पाठवले. प्रवासात त्या वजिराला दुसऱ्या एका राजाचा मुख्य वजीर भेटला. तोही असाच फिरत होता. त्याच्या धन्याला एक सुंदर मुलगी होती. तिच्यासाठी तो नवरा शोधत होता. एकमेकांचे काम ऐकून दोघांना फार आनंद झाला. “बरी भेट झाली!” ते म्हणाले. “आपले दोन्ही राजे संपत्तीत, सत्तेत आणि बळात सारखे आहेत. राजपुत्र आणि राजकन्या सगळ्याच बाबतींत एकमेकांना शोभतील, असे दिसते. चला, घरी जाऊ आणि हे लग्न जुळवायचा प्रयत्न करू.” ते कठीण गेले नाही. दोन्ही राजांनी आनंदाने होकार दिला. लग्नाचा दिवस ठरला. पण तो दिवस येण्याआधीच राजपुत्राचे वडील वारले. राजकन्येच्या वडिलांनी ते ऐकले आणि लग्न मोडले. त्यांनी मुलीसाठी दुसरा राजपुत्र शोधला. लग्नाचा नवा दिवस ठरला. वेळ आली तेव्हा नवा नवरदेव मोठ्या थाटाच्या वऱ्हाडासह निघाला. लग्नाला जायचा एकच रस्ता होता. तो आपल्या राजपुत्राच्या देशातून जात होता. त्यामुळे राजपुत्राला नवरदेवाची आणि तो कुठे चालला आहे याची सगळी हकीगत कळली. त्याने नवरदेवाशी मैत्री केली आणि लग्नाचे आमंत्रण मिळवले. सोहळा पाहायला तो एका उत्तम, चपळ घोड्यावर बसून गेला. मागे दुसऱ्या घोड्यावर त्याचा एक नोकर होता.
राजकन्येला नवरा कसा सापडला
न खाल्लेली मेजवानी
लग्नात राजपुत्राला मानाच्या आसनांपैकी एक आसन मिळाले. तो जेवायला बसला. पण त्याने काहीच खाल्ले नाही. त्याचे मन फार उदास होते. त्याचे वडील वारले होते, आणि म्हणूनच राजकन्येच्या वडिलांनी त्याला नाकारले होते. रीतीप्रमाणे या मोठ्या मेजवानीला नवरीही हजर होती. राजपुत्र किती उदास दिसतो आणि काही खात नाही, हे तिने पाहिले. तिला त्याची कीव आली. इतर पाहुण्यांसारखा तो खात का नाही, मजा का करत नाही, हे विचारायला तिने आपल्या दासीला त्याच्याकडे पाठवले. “ही मेजवानी मला वर्ज्य आहे,” त्याने उत्तर दिले. मग राजकन्या स्वतः त्याच्याकडे गेली. तिने त्याला विचारले, काय झाले आहे? अशा आनंदाच्या वेळी त्याला इतके उदास पाहणे तिला सहन होत नव्हते. “राजकन्ये,” तो म्हणाला, “तू माझी धर्माची बायको आहेस. पण तुझे वडील तुला दुसऱ्याला देणार आहेत. माझे वडील गेले, म्हणून मी गरीब झालो का? अपवित्र झालो का? मग त्यांनी असे का केले?” “मला ठाऊक नाही,” राजकन्या म्हणाली. “पण मी तुझ्याशीच लग्न करीन. तुझ्याकडे चपळ घोडा असेल, तर रात्री अमुक वेळी मला कुठे भेटायचे ते सांग. तू नेशील तिथे मी तुझ्याबरोबर येईन.” मध्यरात्र ठरली. त्या वेळी राजपुत्र आणि राजकन्या त्या चपळ घोड्यावर बसून शक्य तितक्या गुपचूप निघाले. नोकर आपल्या घोड्यावरून मागे आला. काही मैल गेल्यावर राजकन्येला अचानक काही दागिन्यांची आठवण झाली. ते तिला फार हवे होते. ते बरोबर आणायचे तिने पक्के ठरवले होते.
राजकन्येला नवरा कसा सापडला
विसरलेले दागिने
तिचा जीव त्या दागिन्यांत किती अडकला आहे, हे राजपुत्राने पाहिले. “काळजी करू नकोस,” तो म्हणाला. “ते कुठे आहेत ते सांग. मी जाऊन घेऊन येतो. मला पाहिले तरी कोणाला संशय येणार नाही. नोकरांना मी सहज लाच देऊ शकतो. मला जाऊ दे. तू इथे नोकराबरोबर थांब. सगळे ठीक होईल. झोप तू. मी लवकरच परत येतो.” राजकन्येने त्याला दागिने कुठे आहेत ते सांगितले. तो परत गेला आणि दागिने घेऊन आला. कोणालाही त्याचा पत्ता लागला नाही. मग तो तिला सोडून गेला होता त्या जागी परतला. पण अरेरे, राजकन्या तिथे नव्हती! तो गेला असताना एक दरोडेखोर तिथे आला होता. राजकन्या आणि नोकर झोपलेले त्याला दिसले. त्याने राजकन्येला एका घोड्यावर घालून पळवून नेले. सकाळी राजकन्येच्या वडिलांना मुलगी नाहीशी झाल्याचे कळले. काय करावे ते त्यांना सुचेना. “ती कोणाबरोबर पळून गेली असेल,” त्यांना वाटले, “किंवा एखाद्या दुष्ट दरोडेखोराने तिला पळवले असेल.” तरीही ते चांगल्याचीच आशा करत राहिले. आणि तिच्या जागी त्यांनी आपल्या धाकट्या मुलीचे लग्न नव्या नवरदेवाशी लावून दिले. दरोडेखोराने राजकन्येला नेले तेव्हा अंधार होता. त्यामुळे तो कोण आहे ते तिला दिसले नाही. तो राजपुत्रच आहे असे समजून ती त्याच्याशी बोलली. “किती लवकर आलास!” ती म्हणाली. “दागिने मिळाले का?” “हो,” दरोडेखोर म्हणाला. “पण आत्ता बोलायला नको.” त्याला इतक्यात स्वतःला उघड करायचे नव्हते. ती किंचाळेल आणि नोकर जागा होईल, अशी त्याला भीती वाटत होती. त्याने घोडा जितका पळवता येईल तितका पळवला. ते एका जंगलाच्या कडेला पोहोचले. तिथे तो वाट सोडून एका लहानशा, एकाकी गावात वळला. तिथे राजकन्येला विश्रांती घ्यायची होती. “जा, काहीतरी खायला घेऊन ये,” ती त्याला म्हणाली. “घोडा झाडाला बांध आणि जा.” दरोडेखोर गेला. बाई एकटी घोड्यावर बसून कधी जाणार नाही, असे त्याला वाटले. पण तो चुकला. राजकन्या लहानपणापासून घोड्यावर बसत होती. अगदी उधळणाऱ्या घोड्याचीही तिला भीती वाटत नसे. तो नजरेआड होताच ती घोड्यावर बसली आणि निघून गेली.
राजकन्येला नवरा कसा सापडला
सोनाराची कर्णफुले
काही मैल गेल्यावर ती एका सोनाराच्या घरापाशी आली. तिथे थांबून तिने प्यायला पाणी मागितले. सोनार तिचे सौंदर्य पाहून भारावून गेला. त्याला तिच्याशी लग्न करायचे होते. तसे त्याने तिला सांगितलेही. ती तयार झाली, पण एका अटीवर. त्याने तिला तिथल्या तिथे शंभर रुपयांची सोन्याची कर्णफुले द्यायची. योगायोगाने त्या वेळी सोनार राणीसाठी सोन्याचे काही दागिने घडवत होता. त्यामुळे तिला हवी होती तीच वस्तू त्याच्याकडे होती. ही कर्णफुले बाईला द्यावीत, तिच्याशी लग्न करावे आणि मग ती तिच्याकडून परत घ्यावीत, असा त्याने विचार केला. लग्न दुसऱ्या दिवशी ठरले आणि राजकन्या घोड्यावर बसून निघाली. घोडा जितका वेगाने धावू शकेल तितक्या वेगाने ती काही मैल गेली. मग एका गरीब म्हाताऱ्याच्या आणि त्याच्या बायकोच्या झोपडीपाशी ती थांबली. सोन्याची कर्णफुले आणि आपले सगळे मौल्यवान दागिने तिने त्यांना दिले. थोडे जेवण आणि झोपायला जागा मागितली. ती रात्र ती त्यांच्याकडेच राहिली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी तिने पुरुषाचा वेश घेतला आणि ती निघाली.
राजकन्येला नवरा कसा सापडला
हत्तीने निवडलेला राजा
ती एका शहराकडे गेली. तिथला राजा नुकताच वारला होता. त्याच्यानंतर गादीवर बसायला कोणीच नव्हते. म्हणून वजिरांनी आणि इतर मोठ्या लोकांनी पुढचा राजा निवडायला एक हत्ती सोडायचे ठरवले होते. हत्ती ज्याच्यापुढे वाकेल, तो राजा होणार होता. योगायोगाने राजकन्या शहराजवळ येत असताना तो हत्ती तिला भेटला. तो तिच्यापुढे वाकला. आणि तिलाच राजा म्हणून जाहीर केले. इकडे राजपुत्राचा नोकर जागा झाला. तो एकटाच होता. घोडाही नव्हता आणि मालकीणही नव्हती. तेव्हा त्याने जगाकडे पाठ फिरवली आणि तो जोगी झाला. राजपुत्र दागिने घेऊन परत आला होता. त्याला राजकन्याही दिसली नाही आणि नोकरही. नोकरच तिला घेऊन पळाला, असे त्याला वाटले. तोही जोगी झाला. राजकन्येने कसे फसवले, हे दरोडेखोराला कळले. त्याने आपला वाईट धंदा सोडायचा निश्चय केला. तोही जोगी झाला. सोनारानेही संन्यास घेतला. राणीच्या कर्णफुलांचे काय झाले हे राजाला कळले, तर राजा त्याला मारून टाकील, अशी त्याला भीती वाटत होती. असे ते चौघेही जोगी झाले. दुःखी होऊन, आपल्या नशिबाला रडत ते भटकत राहिले.
राजकन्येला नवरा कसा सापडला
रस्त्यावरचे चित्र
राजकन्या राज्य करू लागली. तिचे राज्य भरभराटीला आले. तिने आपला वेश इतका सांभाळला, की ती बाई आहे याची कोणाला जराही कल्पना आली नाही. लोकांनी आपल्या राजाला लग्न करायचा पुन्हा पुन्हा आग्रह केला. पण दर वेळी ती काहीतरी निमित्त काढी. तरीही ती सुखी नव्हती. राजपुत्राला पाहायला, त्याच्याशी बोलायला तिचा जीव तळमळत होता. म्हणून एके दिवशी सकाळी तिने एका नामवंत चित्रकाराला बोलावले. तिने बाईचा वेश घातला आणि त्याला आपले चित्र काढायची आज्ञा दिली. तिला कोणी भोसकले आहे आणि ती मरते आहे, असे ते चित्र दिसायला हवे होते. हे सगळे गुपचूप झाले. चित्रकाराखेरीज कोणालाच हे ठाऊक नव्हते. आणि त्याला गप्प बसण्याचे पैसे दिले होते. चित्र तयार झाले. तिने ते शहरातल्या एका गजबजलेल्या रस्त्यावर एका भिंतीवर टांगले. एका हेराला तिने हुकूम दिला. चित्राबद्दल कोणी काही बोलते का, यावर बारीक लक्ष ठेवायचे. कोणी बोलले, तर त्याला तिच्यापुढे हजर करायचे. एके दिवशी दरोडेखोर त्या वाटेने आला. त्याने ते चित्र पाहिले आणि तो ओरडला, “अरे! हे तर त्या बाईचे चित्र आहे. तू सुटलीस तरी कशी? आणि तुला मरण कसे आले?” हेराने लगेच त्याला पकडले आणि राजकन्येपुढे नेले. तिने त्याला तुरुंगात टाकायची आज्ञा दिली.
राजकन्येला नवरा कसा सापडला
कोण कोण आले
दुसऱ्या एका वेळी नोकर तिथून गेला. चित्र पाहून तो म्हणाला, “अरेरे! राजपुत्र तुला घेऊन गेला आणि मला जंगलात मरायला सोडून दिले. तू कशी मेलीस?” हे शब्द ऐकताच त्याला थेट राजकन्येकडे नेले. तिने त्याला आपल्या सगळ्या सैन्याचा सेनापती केले. नंतर सोनार तिथे आला. त्याने चित्र पाहिले. “अरे!” तो म्हणाला. “मला फसवणारी बाई तूच. बरे झाले, मेलीस ते.” त्यालाही राजकन्येपुढे नेले. तिने त्यालाही तुरुंगात टाकायची आज्ञा दिली. मग तिच्यावर इतकी माया करणारे ते म्हातारा-म्हातारी त्या वाटेने आले. चित्र पाहताच त्यांनी तिला ओळखले आणि ते रडू लागले. त्यांना राजकन्येपुढे नेले. त्यांनी राजवाड्यात राहावे आणि त्यांना हवे ते सगळे मिळावे, अशी तिने आज्ञा दिली. सगळ्यात शेवटी राजपुत्र आला. चित्र पाहताच तो बेशुद्ध पडला. शुद्धीवर आला तेव्हा तो त्या देशाच्या राजापुढे होता. तो राजा म्हणजे राजकन्याच होती, पण हे त्याला ठाऊक नव्हते. तिने त्याची चौकशी केली आणि त्याला राजवाड्यात राहायला सांगितले. थोड्याच दिवसांत तिने त्याला आपला मुख्य वजीर केले. त्यामुळे पुष्कळ लोकांना फार आश्चर्य वाटले. काही काळ असेच चालले. शेवटी राजकन्येला राहवेना. तिने राजपुत्राला ती खरी कोण आहे ते सांगितले. राजा खरा कोण आहे हे कळल्यावर त्याला शब्दांत सांगता येणार नाही इतका आनंद झाला. योग्य वेळ आली तेव्हा राजकन्येने लोकांना सगळे सांगितले. राज्य आपल्या नवऱ्याला द्यावे, असा तिने त्यांना सल्ला दिला. लोकांनी ते मान्य केले. त्यानंतर राजा झालेल्या राजपुत्राच्या आणि त्याच्या बायकोच्या आयुष्यात आनंद आणि भरभराटच होती. त्यांना पुष्कळ मुले झाली. ते खूप म्हातारे होईपर्यंत जगले. शेवटी ते गेले, तेव्हा सगळ्या लोकांनी त्यांचा सन्मान केला आणि त्यांच्यासाठी शोक केला. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरचे पंडित चंद्र कौल.