काश्मीरच्या लोककथा
राज्य परत मिळवणारी राजकन्या
अन्नासाठी माणके
एका राजाला शेजारच्या देशाच्या राजाने लढाईत हरवले. जीव वाचवण्यासाठी त्याला पळावे लागले. त्याच्याबरोबर त्याची राणी, त्यांचा मुलगा राजकुमार आणि राजकुमाराची बायको राजकन्या होती. ते शक्य तितक्या घाईने एका लहानशा, आडबाजूच्या खेड्यात गेले. ते खेडे राजधानीपासून सुमारे बारा मैलांवर, म्हणजे जवळजवळ एकोणीस किलोमीटरवर होते. ते इतक्या गडबडीत निघाले होते, की राजा पैसे घ्यायलाच विसरला. नशिबाने राजकन्येजवळ अकरा माणके होती. रात्री मुक्कामाला ते खेड्यात पोहोचले. तिने एक माणिक राजाला दिले आणि विनंती केली, “बाजारात जाऊन काहीतरी खायला आणा.” राजा ते माणिक घेऊन एका व्यापाऱ्याच्या दुकानात गेला. “याच्या बदल्यात मला एक रुपयाचे अन्न द्या,” तो म्हणाला. अर्थात व्यापारी आनंदाने तयार झाला. “माझ्याबरोबर घरी चला,” तो म्हणाला. “तिथे मी पैसे देतो.” पण हा व्यापारी फार दुष्ट होता. त्याला दुकानातच पैसे देता आले असते. तो राजाला घरी घेऊन गेला, कारण तिथल्या एका खोलीत त्याने एक सापळा लावला होता. त्यात त्याने आधीच कित्येक माणसे पकडली होती. त्या सापळ्यावर जो बसे, तो खोल खड्ड्यात पडे. व्यापारी मागेल ते दिल्याशिवाय आणि तो म्हणेल ते वचन दिल्याशिवाय त्याला बाहेर पडता येत नसे. कित्येक तास गेले, तरी राजा परत आला नाही. तेव्हा राजकन्येने दुसरे माणिक काढून नवऱ्याला दिले. “काहीतरी खायला घेऊन या,” ती म्हणाली, “आणि सासऱ्यांचे काय झाले तेही पाहा.” राजकुमारही त्याच दुष्ट व्यापाऱ्याच्या दुकानात गेला, कारण बाजारात तेच दुकान सगळ्यात मोठे होते. “हा खडा घ्याल का?” त्याने विचारले. “बरे,” व्यापारी म्हणाला. “माझ्या घरी चला, तिथे पैसे देतो. इथे दुकानात मला पैसे देता येत नाहीत.” असे म्हणून तो राजकुमारालाही घरी घेऊन गेला आणि त्यालाही त्या सापळ्यावर बसवले. अंधार पडला, तरी राजा आणि राजकुमार दोघांपैकी कोणीच परतले नाही. तेव्हा राजकन्येने तिसरे माणिक राणीला दिले. “तुम्ही जाऊन काहीतरी खायला आणा,” तिने विनवले. राणी गेली. नवऱ्याचे आणि मुलाचे झाले, तेच तिचेही झाले.
राज्य परत मिळवणारी राजकन्या
जमिनीखालचे आवाज
राजकन्येने थोडा वेळ वाट पाहिली. मग तिला भीती वाटू लागली, तिघांवरही काहीतरी संकट आले असावे. तिने नवऱ्याचे कपडे घातले आणि ती बाजारात गेली. बाकीच्यांसारखी तीही थेट त्या मोठ्या व्यापाऱ्याच्या दुकानात गेली. “या माणकाचे पैसे द्याल का?” तिने विचारले. “बरे,” तो म्हणाला. “माझ्या घरी चला.” घरी पोहोचल्यावर तो म्हणाला, “त्या खोलीत जाऊन थोडा वेळ थांबा. मी पैसे घेऊन येतो.” त्याच खोलीत तो सापळा होता. पण राजकन्या त्याला पुरून उरणारी होती. त्या माणसाचा चेहरामोहराच तिला आवडला नाही. हा माणूस दुकानात चार रुपयेही ठेवत नाही, हेही तिला फार विचित्र वाटले. म्हणून ती खोलीत गेली नाही. ती थांबून राहिली, तेवढ्यात तिला जमिनीखालून आवाज ऐकू आले. ती जवळ गेली. तिने नवऱ्याचा आवाज ओळखला, मग सासू-सासऱ्यांचे आवाज ओळखले. ते मदतीसाठी हाका मारत होते. ती थक्क झाली. “अरे चोरा! खुन्या! कुठे आहेस तू?” ती ओरडली. “काय झाले?” व्यापारी धावत येत म्हणाला. “या माणसांचे तू काय केलेस?” तिने विचारले. “जिथे कुठे कोंडले आहेस, तिथून त्यांना सोड. नाहीतर मी सरळ राजाकडे जाऊन तक्रार करते.” व्यापारी घाबरला. त्याने कैद्यांना सोडून दिले. त्यांच्याकडून घेतलेली माणकेही परत केली. राजा, राणी आणि राजकुमार घरातून निघून गेले. पण राजकन्या अजूनही पुरुषाच्या वेशात होती. व्यापाऱ्याने जेवायचे आमंत्रण दिले. तिने ते स्वीकारले आणि ती मागे राहिली.
राज्य परत मिळवणारी राजकन्या
दारावरची राक्षसीण
राजा, राणी आणि राजकुमार घाईने राजकन्येला जिथे सोडले होते, तिथे परत आले. “अरेरे!” राजकुमार ओरडला. “तिच्यावर काहीतरी भयंकर संकट आले आहे. कोणीतरी तिला पळवून नेले आहे, नाहीतर मारून टाकले आहे.” “मुळीच नाही,” राजा म्हणाला. “बहुधा ती आपल्याला शोधायला गेली असेल. लवकरच परत येईल.” पण राजकन्या परत यायला कित्येक वर्षे लागली. दुसऱ्या दिवशी सकाळी ती निघाली. दिवसामागून दिवस चालत ती दुसऱ्या एका देशात पोहोचली. तिथेही ती पुरुषाच्या वेशातच होती. “मी एका व्यापाऱ्याचा मुलगा आहे,” ती म्हणाली, “माझे नाव गणपत राय.” तिथल्या दुसऱ्याच एका श्रीमंत व्यापाऱ्याला तिचे मोकळे, चटपटीत वागणे आवडले. त्याने तिला कामावर ठेवले. या व्यापाऱ्याला तीन बायका होत्या, पण मुलगा एकही नव्हता. त्याचे कारण एक राक्षसीण होती. त्याच्या कोणत्याही बायकोला मुलगा झाला, की दुसऱ्या रात्री ती राक्षसीण येई आणि बाळाला खाऊन टाकी. गणपत राय त्याच्याकडे काम करत असताना व्यापाऱ्याला मुलगा झाला. गणपत रायवर सगळा व्यवहार सोपवता येतो, हे व्यापाऱ्याला लवकरच कळले होते. “आज रात्री तू शेजघराच्या दारापाशी राहा,” तो म्हणाला. “राक्षसिणीला जवळ येऊ देऊ नकोस. ती बाळाला न्यायला नक्की येणार.” “बरे,” राजकन्या म्हणाली. मध्यरात्री राक्षसीण आली आणि दार फोडायला धावली. गणपत रायने तिला अडवले. राक्षसीण तिच्यावर तुटून पडली. पण गणपत रायने तिचे केस धरले आणि तिला जमिनीवर आपटले. “मला जीवदान दे, मला जीवदान दे!” राक्षसीण गयावया करू लागली. “मी वचन देते, या घराला पुन्हा कधी त्रास देणार नाही. मला सोड, जाऊ दे. हा घे माझा रुमाल, माझ्या वचनाची खूण म्हणून.” राजकन्येने ते मान्य केले आणि राक्षसीण निघून गेली.
राज्य परत मिळवणारी राजकन्या
गणपत रायचे लग्न
सकाळी रात्रीची हकीकत व्यापाऱ्याच्या कानावर गेली. त्याला अतिशय आनंद झाला. “तू माझ्यावर केलेल्या उपकाराची फेड मी कधीच करू शकणार नाही,” तो म्हणाला. “तू जन्मभर माझ्या घरीच राहायचे. मी माझ्या बहिणीचे तुझ्याशी लग्न लावून देतो.” गणपत रायचे व्यापाऱ्याच्या बहिणीशी लग्न होऊन फार दिवस झाले नव्हते. तेवढ्यात तिने स्वतःच्या आईवडिलांना भेटायला घरी जायची परवानगी मागितली. “बायकोलाही बरोबर नेऊ द्या,” तिने व्यापाऱ्याला विनवले. आधी व्यापारी ऐकायलाच तयार नव्हता, पण शेवटी त्याने होकार दिला. स्वतःच्या देशात परत आल्यावर राजकन्येने नवऱ्याचा आणि सासू-सासऱ्यांचा दूरदूरपर्यंत शोध घेतला. शेवटी ते एका लहान खेड्यात सापडले. ते भीक मागून जगत होते. ती पुरुषाच्या वेशात होती, म्हणून त्यांनी तिला ओळखले नाही. एका संध्याकाळी ती स्वतःचे कपडे घालून त्यांच्याकडे गेली. या वेळी त्यांनी तिला लगेच ओळखले. “माझी लाडकी बायको!” राजकुमार ओरडला. “आमची हरवलेली पोर!” राजा-राणी म्हणाले, आणि धावत जाऊन त्यांनी तिला मिठी मारली. “इतके दिवस कुठे होतीस? तुझे काय झाले? आम्हाला वाटले, कोणी तुला पळवून नेले किंवा मारून टाकले. तू पुन्हा भेटशील असे वाटलेच नव्हते.” त्या रात्री सगळ्यांच्या मनात आनंद मावत नव्हता. व्यापाऱ्याच्या बहिणीबरोबर ती ज्या घरात राहत होती, तिथे राजकन्या तिघांना घेऊन गेली. तिने त्यांची तिच्याशी ओळख करून दिली. मग त्यांना सोडून गेल्यापासून जे जे घडले ते सगळे सांगितले. दुसऱ्या देशात ती एका व्यापाऱ्याची नोकरी करत होती. अल्लाची तिच्यावर कृपा झाली होती. आता त्याच व्यापाऱ्याच्या बहिणीशी तिचे लग्न झाले होते आणि ती फार श्रीमंत झाली होती.
राज्य परत मिळवणारी राजकन्या
राज्य परत मिळाले
त्यानंतर तिने व्यापाऱ्याच्या बहिणीला सांगितले, “मी खरे तर स्त्री आहे. मी हे सोंग घेतले, म्हणून रागावू नकोस.” मग तिने तिला विनवले, “माझ्या नवऱ्याशी, राजकुमाराशी, लग्न कर आणि आमच्याबरोबरच राहायला ये.” घरच्या या गोष्टी मार्गी लागल्यावर राजकन्येने सासऱ्यांचे सैनिक गोळा केले. हार झाल्यापासून ते इकडेतिकडे पांगले होते. तिने त्यांच्यात भरपूर पैसा वाटला. “आपले राज्य आणि आपले स्वातंत्र्य परत मिळवण्यासाठी लढा,” असा तिने त्यांना आग्रह केला. सैनिकांना धीर आला. आता ते आपल्या राजासाठी आणि देशासाठी काहीही करायला तयार झाले. लढाई झाली. किल्ला हाती आला. परक्या राजाला आणि त्याच्या सैन्याला पळवून लावले. अशा रीतीने राज्य परत मिळाले. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरमधल्या रैनावारीचे शिवा बायू.