काश्मीरच्या लोककथा
राणी झालेली मांजर
मूल नसलेला राजा
फार पूर्वी काश्मीरवर एक मोठा राजा राज्य करत होता. काश्मीरच्या सगळ्यात थोर राजांपैकी तो एक होता. त्याच्या पुष्कळ राण्या होत्या, पण मुलगा एकही नव्हता. “एवढी लग्ने करून काय उपयोग?” तो ओरडला. “देवाने मला एक मुलगा काही दिला नाही. मी असाच मरून जाणार का? या देशातून माझे नावच पुसले जाणार का?” मग तो जनानखान्यात गेला. त्याने राण्यांना सांगितले, “वर्षभरात तुमच्यापैकी कोणालाही मुलगा झाला नाही, तर मी तुम्हा सगळ्यांना घालवून देईन.” राण्यांनी शंकरांची मनापासून प्रार्थना केली. “आम्हाला मदत करा,” त्या विनवू लागल्या. महिनोन्महिने त्या आशेने वाट पाहत राहिल्या. शेवटी त्यांना कळून चुकले, काही उपयोग नाही. राजवाड्यात राहायचे असेल, तर राजाला फसवावे लागेल. म्हणून योग्य वेळी त्यांनी राजाला निरोप पाठवला, एका राणीला दिवस गेले आहेत. काही दिवसांनी बातमी पसरली, राजकन्या जन्माला आली. पण ते खरे नव्हते. एका मांजरीला पिल्ले झाली होती. त्यातले एक पिल्लू राण्यांनी घेतले होते. राजाला फार आनंद झाला. त्याने मुलीला आपल्यापुढे आणायला सांगितले. राण्यांना हे अपेक्षित होतेच. त्यांचे निमित्त तयार होते. त्या राजाच्या दूताला म्हणाल्या, “महाराजांना सांगा, ब्राह्मणांनी असा नियम सांगितला आहे. मुलीचे लग्न होईपर्यंत वडिलांनी तिचे तोंड पाहू नये.” अशा रीतीने काही काळ ही गोष्ट दडून राहिली. राजा वारंवार मुलीची चौकशी करत असे. तिच्या सौंदर्याच्या आणि हुशारीच्या अद्भुत गोष्टी त्याला सांगितल्या जात. तो फार खूश होता. मुलगा झाला असता, तर अर्थात त्याला जास्त आवडले असते. पण देवाने मुलगा दिला नाही, तेव्हा त्याने एक बेत करून मनाचे समाधान केले. मुलीला साजेसा नवरा पाहायचा, आणि त्याचे तिच्याशी लग्न लावायचे. मग आपल्यानंतर तोच देशाचे राज्य चालवील.
राणी झालेली मांजर
पालखीतली नवरी
वेळ आल्यावर राजाने सल्लागारांना राजकन्येसाठी नवरा शोधायला सांगितले. त्यांना लवकरच एक राजकुमार सापडला. तो हुशार होता, सुस्वभावी होता आणि देखणा होता. लग्न लगेच ठरले. आता राण्यांनी काय करावे? हे सोंग आता फार काळ टिकणार नव्हते. नवरदेव येईल आणि बायकोला पाहायला मागेल. राजालाही मुलीला पाहायचे असेल. “त्यापेक्षा असे करू,” त्या म्हणाल्या. “त्या राजकुमाराला बोलावून घेऊ. त्याला सगळे खरे सांगू. पुढे जे होईल ते होईल. राजाची फिकीर नको. त्याला काहीतरी उत्तर देऊन काही दिवस गप्प ठेवता येईल.” त्यांनी राजकुमाराला बोलावले. आधी त्याच्याकडून शपथ घेतली, हे गुपित कोणालाही सांगायचे नाही, स्वतःच्या आईवडिलांनाही नाही. मग त्याला सगळे सांगितले. त्याची नवरी एक मांजर होती. लग्न मोठ्या थाटात झाले. दोन एवढ्या मोठ्या, श्रीमंत राजांना ते शोभेसेच होते. नवरीला न पाहताच तिची पालखी राजवाड्यातून जाऊ द्यायला राजा सहज तयार झाला. पालखीत फक्त ती मांजर होती. पालखी सुखरूप राजकुमाराच्या देशात पोहोचली. राजकुमार मांजरीची फार काळजी घेई. त्याने तिला स्वतःच्या खासगी खोलीत कुलूप लावून ठेवले. तिथे तो कोणालाही जाऊ देत नसे, स्वतःच्या आईलाही नाही. एके दिवशी राजकुमार बाहेर गेला होता. तेव्हा त्याच्या आईने सुनेशी दारातूनच बोलायचे ठरवले. “सूनबाई,” तिने हाक मारली. “तुला असे कोंडून ठेवले आहे, कोणाला भेटू देत नाहीत, याचे मला फार वाईट वाटते. तुला किती कंटाळा येत असेल! मी आज बाहेर जाणार आहे. तेव्हा तू खोलीतून बाहेर आलीस, तरी कोणी भेटणार नाही. येशील का बाहेर?” मांजरीला सासूचा शब्द न् शब्द समजला. ती अगदी माणसासारखी हमसाहमशी रडू लागली. तिचे रडणे ऐकून सासूचे मन कळवळले. मुलगा घरी आला, की त्याला याबद्दल चांगलेच खडसावून सांगायचे, असे तिने ठरवले.
राणी झालेली मांजर
खोलीतले तेल
मांजरीचे रडणे पार्वतींच्याही कानावर गेले. त्या लगेच आपले पती शंकर यांच्याकडे गेल्या. “त्या बिचाऱ्या, असहाय मांजरीवर दया करा,” त्यांनी विनंती केली. शंकर म्हणाले, “तिला सांग, अंगावरच्या केसांना थोडे तेल चोळ. मग ती एक सुंदर स्त्री होईल. ती ज्या खोलीत आहे, तिथेच तिला ते तेल सापडेल.” पार्वतींनी लगेच मांजरीला ही आनंदाची बातमी सांगितली. मांजरीने पटकन सगळ्या अंगाला तेल चोळले. ती जगात कधी झाली नसेल अशी सुंदर स्त्री झाली. पण खांद्यावरची एक लहानशी जागा तिने तशीच ठेवली. तिथे मांजरीचे केस राहिले. आपण मांजरीशी लग्न केले आहे, हे नवऱ्याला ठाऊक होते. नाहीतर त्याला वाटले असते, आपली फसवणूक झाली. मग त्याने तिला घालवून दिले असते. तसे होऊ नये, म्हणून तिने ते केस ठेवले. संध्याकाळी राजकुमार घरी आला. आपली सुंदर बायको पाहून तो आनंदून गेला. आता आईला काय सांगावे, याची चिंता त्याला उरली नाही. हसरी, आनंदी, सुंदर सून एकदा पाहिली, की आपली भीती उगाचच होती, हे आईला कळणारच होते. काही आठवड्यांनी राजकुमार आणि त्याची बायको तिच्या वडिलांना भेटायला गेले. राजाला ती आपलीच मुलगी वाटत होती. तिला पाहून त्याला अपार आनंद झाला. राण्याही आनंदल्या. शंकरांनी त्यांची प्रार्थना ऐकली होती. त्या वाचल्या होत्या. पुढे राजाने आपले राज्य राजकुमाराच्या हाती दिले. अशा रीतीने राजकुमार दोन्ही देशांवर राज्य करू लागला, स्वतःच्या वडिलांच्या आणि सासऱ्यांच्या. तो जगातला सगळ्यात मोठा आणि सगळ्यात श्रीमंत राजा झाला. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारी होती श्रीनगरची राझी नावाची एक पंडित स्त्री. श्रीनगरमधल्या झैना कदलचे पंडित आनंद कौल यांनी ती लिहून घेतली.