काश्मीरच्या लोककथा
शेतकऱ्याची चतुर मुलगी
हसणारा मासा
एक कोळीण मासे विकत, आरोळ्या देत राजवाड्याजवळून चालली होती. राणी खिडकीत आली. कोळणीकडे काय आहे ते पाहायला तिने तिला हाताने खूण करून बोलावले. तेवढ्यात टोपलीच्या तळाशी एक मोठा मासा उड्या मारू लागला. राणीने विचारले, “हा नर आहे की मादी? मला मादी मासा घ्यायचा आहे.” हे ऐकून मासा मोठ्याने हसला. “हा नर आहे,” कोळीण म्हणाली आणि पुढे निघून गेली. राणी संतापून आपल्या महालात परतली. संध्याकाळी राजा तिला भेटायला आला. तिचे काहीतरी बिनसले आहे, हे त्याच्या लक्षात आले. त्याने विचारले, “बरे नाही का तुला?” “नाही,” ती म्हणाली. “पण मला एका माशाचा फार राग आला आहे. आज एक बाई माझ्याकडे मासा घेऊन आली. मी विचारले, हा नर आहे की मादी. तर तो मासा मला हसला. अगदी उद्धटपणे!” “मासा हसला? शक्यच नाही! तुला स्वप्न पडले असेल.” “मी काही वेडी नाही. मी स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले आणि स्वतःच्या कानांनी ऐकले, तेच सांगते आहे.” “फारच विचित्र! ठीक आहे. मी चौकशी करतो.” दुसऱ्या दिवशी राजाने राणीचे म्हणणे वजिराला सांगितले. मासा का हसला ते शोधून काढ आणि सहा महिन्यांत नीट उत्तर आण, असा त्याने हुकूम दिला. उत्तर आणले नाही, तर वजिराला मरावे लागणार होते. वजिराने शक्य तितका प्रयत्न करण्याचे वचन दिले. पण आपण हरणार, असे त्याला जवळजवळ खात्रीने वाटत होते. पाच महिने तो रात्रंदिवस झटला. त्याने सगळीकडे शोधले, सगळ्यांना विचारले. शहाण्यांना विचारले, विद्वानांना विचारले. जादूटोणा जाणणाऱ्यांना आणि सगळ्या प्रकारच्या करामती करणाऱ्यांनाही विचारले. कोणालाच उलगडा करता आला नाही.
शेतकऱ्याची चतुर मुलगी
वजिराचा मुलगा
तेव्हा तो खचलेल्या मनाने घरी गेला. मरणाची तयारी म्हणून सगळी निरवानिरव करू लागला. राजाला तो चांगला ओळखत होता. राजा दिलेली धमकी मागे घेणार नाही, हे त्याला ठाऊक होते. इतर गोष्टींबरोबर त्याने मुलाला सांगितले, “राजाचा राग थोडा निवळेपर्यंत काही दिवस दूर प्रवासाला जा.” वजिराचा मुलगा हुशार आणि देखणा तरुण होता. नशीब नेईल तिकडे तो निघाला. काही दिवस चालल्यावर त्याला एक म्हातारा शेतकरी भेटला. तोही एका गावाला चालला होता. तरुणाला म्हातारा आवडला. “मीही त्याच गावाला चाललो आहे. मी तुमच्याबरोबर येऊ का?” असे त्याने विचारले. शेतकरी तयार झाला आणि दोघे सोबत चालू लागले. ऊन कडक होते. वाट लांब होती आणि दमवणारी. तरुण म्हणाला, “आपण आळीपाळीने एकमेकांना उचलून नेले, तर वाट जरा सुखाची होईल, नाही का?” ‘काय मूर्ख माणूस आहे!’ शेतकऱ्याच्या मनात आले. थोड्या वेळाने कापणीला आलेले धान्याचे एक शेत लागले. वाऱ्यावर ते सोन्याच्या समुद्रासारखे डोलत होते. तरुणाने विचारले, “हे शेत खाल्लेले आहे की नाही?” म्हाताऱ्याला काहीच कळले नाही. “मला माहीत नाही,” तो म्हणाला. पुढे ते एका मोठ्या गावात आले. तिथे तरुणाने स्वतःचा घडीचा चाकू सोबत्याच्या हातात दिला. “मित्रा, हा घ्या आणि याने दोन घोडे घेऊन या,” तो म्हणाला. “पण चाकू परत आणायला विसरू नका. फार मोलाचा आहे.” म्हाताऱ्याने चाकू परत त्याच्याकडे ढकलला. त्याला थोडे हसू येत होते आणि थोडा रागही. हा माणूस एकतर वेडा आहे, नाहीतर माझी थट्टा करतो आहे, असे तो पुटपुटला. तरुणाने ते ऐकले नाही असे दाखवले. शहरात पोहोचेपर्यंत तो फारसे काही बोलला नाही. शेतकऱ्याचे घर शहराबाहेर थोड्या अंतरावर होते.
शेतकऱ्याची चतुर मुलगी
शहर आणि कबरस्तान
दोघे बाजारात फिरले, मशिदीत गेले. पण कोणी त्यांना नमस्कारही केला नाही. घटकाभर विसावा घ्यायला कोणी घरात बोलावले नाही. तरुण म्हणाला, “केवढे मोठे कबरस्तान!” ‘या गजबजलेल्या शहराला हा कबरस्तान का म्हणतो?’ शेतकऱ्याच्या मनात आले. शहराबाहेर जाणारी त्यांची वाट एका कबरस्तानातून जात होती. तिथे काही लोक एका कबरीजवळ प्रार्थना करत होते. गेलेल्या माणसाच्या आठवणीसाठी ते येणाऱ्या-जाणाऱ्यांना चपात्या आणि कुलचे वाटत होते. त्यांनी दोघा प्रवाशांना खुणेने बोलावले आणि हवे तितके खायला दिले. “काय सुंदर शहर आहे हे!” तरुण म्हणाला. ‘हा माणूस नक्की वेडा आहे,’ शेतकऱ्याला वाटले. ‘आता पुढे काय करेल कोण जाणे! जमिनीला पाणी म्हणेल आणि पाण्याला जमीन. अंधार असताना उजेड म्हणेल, आणि उजेड असताना अंधार.’ पण त्याने हे विचार मनातच ठेवले. पुढे कबरस्तानाच्या कडेने वाहणारा एक ओढा पार करायचा होता. पाणी बरेच खोल होते. म्हणून म्हाताऱ्याने जोडे आणि सैल विजार काढली आणि तो पलीकडे गेला. पण तरुण जोडे आणि विजार घालूनच पाण्यातून चालत गेला. ‘अरे बापरे! बोलण्यात आणि वागण्यात असा पक्का मूर्ख मी कधी पाहिला नव्हता,’ म्हातारा स्वतःशी म्हणाला. तरीही त्याला तरुण आवडला होता. याच्या बोलण्याने बायको-मुलीची करमणूक होईल, असे त्याला वाटले. म्हणून गावात काम असेपर्यंत त्याने तरुणाला स्वतःच्या घरी राहायला बोलावले. “खूप आभार,” तरुण म्हणाला. “पण आधी एक विचारू? तुमच्या घराची तुळई मजबूत आहे ना?”
शेतकऱ्याची चतुर मुलगी
तुळई मजबूत आहे का?
शेतकऱ्याने त्याचा नाद सोडला आणि तो हसत हसत घरात गेला. त्याने बायको-मुलीची खुशाली विचारली. “त्या शेतात एक माणूस उभा आहे,” तो म्हणाला. “जवळजवळ सगळी वाट तो माझ्याबरोबर आला. तो गावात असेपर्यंत त्याने इथे राहावे, असे मला वाटले. पण तो इतका मूर्ख आहे की त्याचे काही कळतच नाही. म्हणे, या घराची तुळई ठीक आहे ना! वेडाच आहे तो!” आणि तो खदखदून हसला. त्याची मुलगी फार चुणचुणीत आणि शहाणी होती. ती म्हणाली, “बाबा, हा माणूस कोणी का असेना, तो मूर्ख नाही. तुम्हाला पाहुणा ठेवणे परवडेल का, एवढेच त्याला जाणून घ्यायचे आहे.” काश्मिरी घरात वरच्या मजल्यावर एक लांब, मजबूत तुळई असते. सगळे छप्पर तिच्यावर टेकलेले असते. म्हणून “तुळई मजबूत आहे का?” ही काश्मिरी म्हण आहे. तिचा अर्थ, “तुम्ही माझा नीट पाहुणचार करू शकाल का?” “अच्छा! बरोबर,” शेतकरी म्हणाला. “आता कळले. मग त्याची आणखी काही कोडी तू सोडवशील कदाचित. वाटेत चालताना तो विचारत होता, मी तुम्हाला उचलून नेऊ की तुम्ही मला? म्हणे, वाट सुखाची होईल.” “अर्थात,” मुलगी म्हणाली. “तुमच्यापैकी एकाने गोष्ट सांगावी, म्हणजे वेळ मजेत जाईल, असे त्याला म्हणायचे होते.” “हो, हो. मग एक धान्याचे शेत लागले. तो विचारतो, हे खाल्लेले आहे की नाही?” “बाबा, त्याचा अर्थ तुमच्या लक्षात नाही आला? शेताचा मालक कर्जात आहे का, हे त्याला विचारायचे होते. तो कर्जात असेल, तर पीक खाल्ल्यातच जमा. सगळे देणेकऱ्यांकडे जाणार.”
शेतकऱ्याची चतुर मुलगी
मुलगी उलगडा करते
“हो, हो, बरोबर! मग एका गावात तो म्हणाला, माझा चाकू घ्या, याने दोन घोडे घेऊन या आणि चाकू मला परत आणा.” “वाटेत चालताना दोन भक्कम काठ्या दोन घोड्यांइतक्याच उपयोगी नाहीत का? दोन काठ्या तोडून आणा आणि चाकू हरवू नका, एवढेच त्याने सांगितले.” “समजले,” शेतकरी म्हणाला. “मग आम्ही सगळे शहर फिरलो. ओळखीचे कोणी दिसले नाही. कोणी चतकोर तुकडाही खायला दिला नाही. पण कबरस्तानातून जाताना काही लोकांनी आम्हाला बोलावले आणि चपात्या, कुलचे दिले. म्हणून त्याने शहराला कबरस्तान म्हटले आणि कबरस्तानाला शहर.” “तेही बरोबरच आहे, बाबा. शहर म्हणजे जिथे सगळे काही मिळते. आणि जे लोक परक्यांना काहीच देत नाहीत, ते मेलेल्यांपेक्षाही वाईट. शहर माणसांनी भरलेले होते, पण तुमच्यासाठी ते मेल्यासारखेच होते. कबरस्तान मेलेल्यांनी भरलेले होते, पण तिथे भल्या माणसांनी तुमची विचारपूस केली आणि खायला दिले.” “खरे, खरे!” शेतकरी थक्क होऊन म्हणाला. “आणि आत्ता ओढा पार करताना तो जोडे-विजार न काढताच पाण्यातून गेला.” “त्याचे मला कौतुक वाटते,” मुलगी म्हणाली. “त्या जोरात वाहणाऱ्या ओढ्यात, त्या टोकदार दगडांवरून लोक अनवाणी जातात. किती मूर्खपणा हा, असे मला कित्येकदा वाटले आहे. एकदा पाय घसरला की माणूस पडतो आणि डोक्यापासून पायापर्यंत भिजतो. तुमचा हा मित्र फार शहाणा आहे. मला त्याला भेटायला, त्याच्याशी बोलायला आवडेल.”
शेतकऱ्याची चतुर मुलगी
पौर्णिमा, बारा महिने
“ठीक आहे,” शेतकरी म्हणाला. “मी जाऊन त्याला घेऊन येतो.” “बाबा, त्याला सांगा, आमच्या तुळया चांगल्याच मजबूत आहेत. मग तो येईल. आणि आम्ही त्याचा पाहुणचार करू शकतो, हे दाखवायला मी त्याच्याकडे आधीच एक भेट पाठवते.” तिने एका नोकराला बोलावले आणि त्याच्या हाती तरुणासाठी भेट पाठवली: तुपाचा एक वाडगा, बारा चपात्या आणि दुधाचे एक भांडे. सोबत निरोप होता: “मित्रा, चंद्र पूर्ण आहे, वर्षाचे बारा महिने आहेत, आणि समुद्र काठोकाठ भरून वाहतो आहे.” अर्ध्या वाटेत नोकराला त्याचा लहान मुलगा भेटला. टोपलीत काय आहे ते पाहून मुलाने थोडे खायला मागितले. बापाने मूर्खपणाने त्याला थोडे दिले. मग नोकर तरुणाकडे पोहोचला आणि उरलेले सगळे निरोपासह त्याच्या हाती दिले. “तुझ्या मालकिणीला माझा सलाम सांग,” तरुण म्हणाला. “आणि सांग, चंद्राची नुसती कोर आहे. मला वर्षात अकराच महिने सापडतात. आणि समुद्र मुळीच भरलेला नाही.” नोकराला या बोलण्याचा अर्थ कळला नाही. त्याने ते जसेच्या तसे मालकिणीला सांगितले. तिच्या निरोपात पूर्ण चंद्र म्हणजे तुपाचा वाडगा, बारा महिने म्हणजे बारा चपात्या आणि भरून वाहणारा समुद्र म्हणजे दुधाचे भांडे होते. त्यामुळे त्याची चोरी उघडकीस आली, आणि त्याला कडक शिक्षा झाली.
शेतकऱ्याची चतुर मुलगी
खड्डा
थोड्याच वेळात तरुण म्हाताऱ्या शेतकऱ्याबरोबर घरी आला. घरच्यांनी त्याची मोठी बडदास्त ठेवली. एखाद्या मोठ्या माणसाच्या मुलासारखे त्याला सगळ्या बाबतीत वागवले. पण हा कोण आहे, हे त्या साध्या यजमानांना ठाऊकच नव्हते. शेवटी त्याने त्यांना सगळे सांगितले: हसणारा मासा, वडिलांच्या डोक्यावर टांगलेले मरण, आणि स्वतःला कसे दूर पाठवले गेले ते. आता काय करावे, असे त्याने त्यांना विचारले. “या माशाच्या हसण्यानेच हा सगळा घोळ झाला,” मुलगी म्हणाली. “त्याचा अर्थ असा: राजवाड्यात एक पुरुष आहे, आणि राजाला त्याची काहीच खबर नाही.” “आनंद! आनंद!” वजिराचा मुलगा ओरडला. “अजून वेळ आहे. मी परत जाऊन वडिलांना या लाजिरवाण्या, अन्यायी मरणातून वाचवू शकतो.” दुसऱ्या दिवशी तो घाईघाईने घरी निघाला. शेतकऱ्याच्या मुलीलाही त्याने बरोबर घेतले. पोहोचताच तो धावत राजवाड्यात गेला आणि ऐकलेले सगळे वडिलांना सांगितले. बिचारा वजीर मरणाची वाट पाहून अर्धमेला झाला होता. त्याला तसेच उचलून राजाकडे नेले. मुलाने आणलेली बातमी त्याने राजाला सांगितली. “शक्यच नाही!” राजा म्हणाला. “पण तसेच असले पाहिजे, महाराज,” वजीर म्हणाला. “ते सिद्ध करायला माझी एक विनंती आहे. राजवाड्यात काम करणाऱ्या सगळ्या बायकांना एकत्र बोलवा. एक खड्डा खणवा आणि त्यांना त्यावरून उडी मारायचा हुकूम द्या. तो पुरुष लगेच उघडा पडेल.” राजाने खड्डा खणवला. राजवाड्यातल्या सगळ्या दासींना त्यावरून उडी मारायला सांगितले. सगळ्यांनी प्रयत्न केला, पण एकीनेच खड्डा पार केला. आणि ती दासी निघाली पुरुष! अशा रीतीने राणीचे समाधान झाले, आणि इमानी म्हातारा वजीर वाचला. पुढे जमेल तितक्या लवकर वजिराच्या मुलाचे म्हाताऱ्या शेतकऱ्याच्या मुलीशी लग्न झाले. आणि त्यांचा संसार फार सुखाचा झाला. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरजवळच्या सोनवारचे जमीनदार लस्सू. काश्मिरी म्हण अशी आहे: “विरम करि छेयिह दर?” म्हणजे “तुमची तुळई मजबूत आहे का?” माशाचे हसणे आणि त्याचा अर्थ या संकेतस्थळावर कथासरित्सागरातल्या ‘मासा का हसला?’ या गोष्टीतही सांगितले आहेत, पण वेगळ्या रीतीने.