काश्मीरच्या लोककथा
शिराझहून आलेला माणूस
शिराझची सर नाही
फार पूर्वी इराणच्या दक्षिणेकडच्या शिराझ शहरातला एक माणूस काश्मीरला आला. तो तिथल्या एका जुन्या मित्राकडे गेला आणि तीन दिवस त्याच्याकडे राहिला. काश्मिरी मित्राला आपल्या पाहुणचाराचा अभिमान होता. पाहुण्यासाठी त्याने मोठी मेजवानी दिली. जेवताना यजमान साहजिकच स्तुतीच्या दोन शब्दांची वाट पाहत होता. आपण काहीतरी चांगले बोलावे, अशी यजमानाची अपेक्षा आहे, हे शिराझच्या माणसाने ओळखले. थोड्या वेळाने तो म्हणाला, “जेवण चांगले झाले, फार चांगले. पण आमच्या देशातल्या मेजवान्यांशी त्याची क्षणभरही तुलना होणार नाही.” मग इतर गप्पा झाल्या आणि मंडळी उठली. या अर्धवट स्तुतीने यजमान इतका दुखावला, की त्याला झोपच आली नाही. रात्रभर तो मनातले दुःख गिळत राहिला. दुसऱ्या दिवशी याहूनही मोठी, याहूनही भारी मेजवानी द्यायचा बेत करत राहिला. पहाट होण्याच्या कितीतरी आधी तो धावत गेला आणि त्याने स्वयंपाक्याला हाक मारली. त्याला सगळे हुकूम दिले, बारीकसारीक गोष्ट समजावून सांगितली. म्हणजे निदान पाहुणा तरी म्हणेल, की हे जेवण त्याच्या देशातल्या मेजवान्यांइतके चांगले आहे. काम नीट झाले, तर पगाराखेरीज दहा रुपये बक्षिसी देईन, असे त्याने स्वयंपाक्याला वचन दिले. पण काम जमले नाही. सगळा पैसा, सगळे कष्ट पुन्हा वाया गेले. पाहुणा म्हणाला, “शिराझच्या मेजवान्यांची याला सर नाही.” यात स्वयंपाक्याचा दोष नव्हता. याहून चांगली रांधलेली, याहून चांगली वाढलेली मेजवानी होणेच शक्य नव्हते. आता यजमानाला वाटू लागले, आपला स्वयंपाकी आपण समजत होतो तितका कुशल नाही. त्याने त्याच्या जागी दुसरा माणूस ठेवला. दुसऱ्या दिवसासाठी याहूनही थाटाच्या जेवणाचा हुकूम दिला. पाहुणा पूर्ण खूश झाला, तर वीस रुपये देईन, असे त्याने या स्वयंपाक्याला वचन दिले. पण उत्तर तेच आले. “मित्रा, तुझ्या मेजवान्या आमच्या देशातल्या मेजवान्यांची बरोबरी करू शकत नाहीत.”
शिराझहून आलेला माणूस
शिराझमधले जेवण
काही वर्षे गेली. काश्मिरी माणूसही प्रवास करत असे. एके दिवशी तो फिरत फिरत मित्राच्या शहरात पोहोचला. त्याने जुन्या मित्राचे घर शोधून काढले आणि तो त्याला भेटायला गेला. मित्राने त्याचे प्रेमाने स्वागत केले. “तीन दिवस राहा,” तो म्हणाला, आणि काश्मिरी माणसाने ते मान्य केले. हातपाय धुऊन, कपडे बदलून झाल्यावर तो मैत्रीचा हुक्का ओढत बसला. तोवर जेवणाची तयारी चालली होती. जेवण कसे असेल, हे पाहायला तो उत्सुक होता. “आता कळेल,” तो मनात म्हणाला, “शिराझच्या मेजवान्या आमच्यापेक्षा कशा सरस असतात ते.” शेवटी जेवण वाढले. काश्मिरी माणसाला धक्काच बसला. त्याच्यापुढे फक्त उकडलेल्या भाताचे एक मोठे ताट होते. त्यात इकडेतिकडे भाजीचे थोडे तुकडे होते. आपल्याला स्वप्न तर पडत नाही ना, असे त्याला वाटले. जागे आहोत की नाही, हे पाहायला त्याने डोळे चोळले. भाताचे तेच ताट समोर होते. त्याने पुन्हा डोळे चोळले, बोटे मोडली, पाय ताणले. तरी ताट तिथेच होते. आता शंकाच उरली नाही. यजमानाने त्या संध्याकाळच्या जेवणाला भात आणि भाजी एवढेच केले होते. कदाचित आपण फार उशिरा आलो म्हणून असे झाले असेल, त्याला वाटले. उद्या जास्त थाटाचे जेवण असेल. पण दुसरा दिवस उजाडला, तिसरा उजाडला, तरी जेवण तसेच. शेवटच्या जेवणाच्या वेळी काश्मिरी माणसाला गप्प बसवेना. “काश्मीरच्या मेजवान्या शिराझच्या मेजवान्यांइतक्या चांगल्या नाहीत, असे तू का म्हणालास?” त्याने मित्राला विचारले. “हे पाहा,” यजमान म्हणाला, “आम्ही शिराझचे लोक अगदी साधे आहोत. आमच्या देशात आणि आमच्या घरच्या साध्या जेवणात आम्ही तुझे स्वागत करतो. तू आम्हाला पाहिलेस, आमच्याबरोबर जेवलास. काल, आज आणि रोज आम्ही असेच राहतो. तू माझ्या सन्मानासाठी मेजवानी दिलीस. त्याबद्दल मी तुझे आभार मानतो. पण ती खास मेजवानी होती, एका दिवसापुरती. रोज कोणीच तसे जगू शकणार नाही. यजमानाची थैली लवकरच रिकामी होईल आणि पाहुण्याचे पोट बिघडेल. दोघांचेही नुकसानच होईल. म्हणून मी तसे म्हणालो. आणि ते खरे आहे, हे तुलाही पटेल, याची मला खात्री आहे.” ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरचे प्रभारी सुभेदार शेरसिंग.