काश्मीरच्या लोककथा
तीन राजपुत्र
राजपुत्रांची परीक्षा
एक राजा होता. तो विद्वत्ता, सत्ता आणि शौर्य यांसाठी प्रसिद्ध होता. त्याला तीन मुलगे होते. तिघेही अशा वडिलांना शोभणारे होते. शूर, हुशार, देखणे, शहाणे आणि सुस्वभावी. एके दिवशी आपल्यानंतर राज्य कोणी करावे, हे ठरवायचे राजाच्या मनात आले. त्याने वजिरांना बोलावले आणि मदत मागितली. “राजपुत्रांना घेऊन जा,” तो म्हणाला, “आणि त्यांची नीट पारख करा. तुम्ही ज्याला पसंत कराल, त्यालाच मी माझ्यानंतर राजा करीन.” काही दिवसांनी वजीर उत्तर घेऊन परत आले. सगळ्यांच्या वतीने मुख्य वजीर बोलला. “पुढच्या राजाविषयी आम्ही जे सांगतो, त्याचा महाराजांनी राग मानू नये. आमचा सल्ला असा आहे. राजपुत्रांना जगात पाठवा आणि व्यापार करायला सांगा. जो सर्वांत जास्त संपत्ती कमवील, तोच राजा होईल.” हे ऐकून सगळ्या वजिरांनी माना लववल्या. सगळ्यांचे हेच मत आहे, असे त्यांनी दाखवले. “ठीक आहे,” राजा म्हणाला. त्याने लगेच आपली इच्छा राजपुत्रांना सांगितली. सगळी तयारी झाल्यावर तिघे राजपुत्र निघाले. ते एकत्र समुद्रापर्यंत गेले आणि जहाजात बसून परदेशी पोहोचले. पोहोचताच ते वेगळे झाले, आणि प्रत्येक जण आपापल्या वाटेने गेला. पण त्याआधी, ठरलेल्या दिवशी याच जागी परत यायचे, असे त्यांनी एकमेकांना वचन दिले. दोघे मोठे भाऊ गेले. त्यांनी आपल्या पैशांनी व्यापार केला आणि अमाप संपत्ती कमवली. पण धाकटा राजपुत्र मात्र किनाऱ्याने भटकत राहिला. मनाला येईल तिथे तो तंबू ठोकत असे.
तीन राजपुत्र
समुद्रात धान्य
पैशांचे काय करावे, याचा तो विचार करत होता. तेवढ्यात एक गोसावी आला आणि तीन दिवस त्याच्याकडे राहिला. राजपुत्राने त्यांचा इतक्या आदराने आणि काळजीने पाहुणचार केला, की गोसावी फार प्रसन्न झाले. याला काहीतरी फळ द्यायचे, असे त्यांनी ठरवले. “तुझ्या चांगुलपणाबद्दल आणि भक्तीबद्दल मी तुझा फार आभारी आहे,” ते म्हणाले. “तुझे नाव सांग. तू कुठून आलास आणि कुठे चाललास, तेही सांग.” राजपुत्राने त्यांना सगळे सांगितले. “समजले,” गोसावी म्हणाले. “तू इथेच राहा. पुढे जाऊ नकोस. भाऊ परत येईपर्यंत इथेच थांब. नोकरांना शहरात पाठव आणि जितके मिळेल तितके धान्य विकत आणव. ते आले की रोज त्यातले थोडे समुद्रात टाक. सगळे संपेपर्यंत असे कर. मग वाट पाहा. तुला भरपूर पीक मिळेल.” एवढे बोलून गोसाव्यांनी त्याला आशीर्वाद दिला आणि ते निघून गेले. गोसाव्यांनी सांगितले तसेच राजपुत्राने केले. त्याने प्रचंड धान्य विकत घेतले आणि तंबूजवळ त्याची रास लावली. सुमारे सहा महिने तो रोज ठरावीक माप समुद्रात टाकत राहिला. शेवटी सगळे धान्य संपले. ‘आता मला फळ मिळेल,’ त्याला वाटले. तो कितीतरी दिवस उत्सुकतेने वाट पाहत राहिला. पण काहीच घडले नाही. ‘गोसाव्याने मला फसवले,’ तो स्वतःशी म्हणाला. ‘माझे सर्वस्व गेले! त्याचा तो दुष्ट सल्ला ऐकायला मी असा मूर्ख का झालो? मी सगळा पैसा समुद्रात फेकला, हे ऐकून वडील आणि भाऊ काय म्हणतील? किती हसतील ते मला! मी त्यांना पुन्हा तोंड दाखवू शकणार नाही. अरेरे! मी दुसऱ्या देशात जाईन. परवा ही अभागी जागा सोडेन.’
तीन राजपुत्र
माशांचा राजा
पण तो फार घाईने बोलला होता. सगळे सामान बांधून झाले होते. राजपुत्र आणि त्याचे नोकर निघणारच होते. तेवढ्यात एक गोष्ट घडली. राजपुत्राने समुद्रात टाकलेले धान्य एक मोठा मासा खात होता. राजपुत्राच्या उदारपणाची बातमी पाण्यात दूरदूरपर्यंत पसरली. माशांचे थवेच्या थवे त्या जागी जमले. त्यांच्याबरोबर माशांचा राजाही आला. मग अचानक धान्य येणे बंद झाले, कारण राजपुत्राचे सगळे धान्य संपले होते. “हे काय?” माशांच्या राजाने विचारले. “सहा महिने आपल्याला धान्य मिळत होते. आणि आता कितीतरी दिवस काहीच नाही. राजपुत्राने आपल्यावर उपकार केले, त्याची परतफेड त्याला मिळाली का?” “नाही!” सगळे मासे एकदम म्हणाले. “तसा हुकूम आम्हाला मिळालाच नाही.” “तर मग माझा हुकूम ऐका,” त्यांचा राजा म्हणाला. “आत्ताच्या आत्ता जा आणि राजपुत्राचे उपकार फेडा. तुमच्यातल्या प्रत्येकाने एक माणिक नेऊन त्याला द्यावे.” सगळे मासे निघाले. राजपुत्र किनाऱ्यावर उभा राहून उदास नजरेने समुद्राकडे पाहत होता. तिथे जवळच प्रत्येक माशाने एक माणिक ठेवले. पाण्यातल्या मोठ्या खळबळीने राजपुत्र वळला. पाहतो तर वाळूवर माणकांची एक लांबच लांब रांग! “मी किती दुष्ट आहे!” तो ओरडला. “मला हे फळ का मिळाले? माझा विश्वास इतका कमी होता. मी याच्या लायक नाही.” त्याने लगेच सामान बांधणे थांबवायचा हुकूम दिला. “भाऊ परत येईपर्यंत मी इथेच राहीन,” तो म्हणाला. “पुन्हा तंबू ठोका.”
तीन राजपुत्र
भावांची पुन्हा भेट
पुन्हा तंबू उभे राहत होते. तोवर राजपुत्राने आणि त्याच्या मुख्य नोकराने ती मौल्यवान माणकांची लांब रांग गोळा केली. “सावध राहा,” राजपुत्र त्याला म्हणाला. “शहरातल्या लोकांना किंवा वाटेत भेटणाऱ्या कोणालाही याचा एक शब्दही कळता कामा नये. माझ्या भावांनाही यातले काही सांगू नकोस. माझा तुझ्यावर विश्वास आहे. तो विश्वास राख. माझे ऐकले, तर तुला आणि माझ्या सगळ्या नोकरांना बक्षीस मिळेल.” नोकराने वचन दिले. आणि त्यानंतर राजपुत्र तिथे होता तोवर रोज माशांना भरपूर धान्य मिळत राहिले. खजिना कोणाला सापडू नये, म्हणून राजपुत्राने माणके शेणाच्या गोवऱ्यांत लपवायला लावली. त्या गोवऱ्या उन्हात वाळवल्या. अशा वाळलेल्या गोवऱ्या स्वयंपाकासाठी आणि शेकोटीसाठी जाळतात. कालांतराने निघायचा दिवस आला. ठरलेल्या दिवशी भेटीच्या जागी पोहोचायचे होते. तो इतका वेळेवर निघाला, की भावांच्या एक-दोन दिवस आधीच तिथे पोहोचला. तिघे भेटल्यावर त्यांनी एकमेकांना विचारले, “काय, कसे काय नशीब?” “मी कापडाचा व्यापार केला,” थोरला राजपुत्र म्हणाला, “आणि इतके कमावले.” त्याने एक प्रचंड रक्कम सांगितली. “शाबास!” बाकीचे दोघे म्हणाले. “मी दुकान चालवले,” मधला राजपुत्र म्हणाला, “आणि इतके कमावले.” त्यानेही एक प्रचंड रक्कम सांगितली. “शाबास!” बाकीचे दोघे म्हणाले. मग धाकटा राजपुत्र बोलला. “भावांनो, ही पाहा माझी संपत्ती.” असे म्हणून त्याने गोवऱ्यांच्या कितीतरी ओझ्यांकडे बोट दाखवले. “हा हा!” दोघे हसले. “एवढा घाणेरडा आणि बिनफायद्याचा धंदा आपल्या भावाने का निवडला असेल बरे?”
तीन राजपुत्र
सरपण संपले
जमेल तितक्या लवकर त्यांनी एक जहाज भाड्याने घेतले. तिघे राजपुत्र आणि त्यांचे नोकर घरच्या वाटेने निघाले. प्रवासासाठी सरपणाची सोय फारच वाईट केली होती. अर्धी वाट होण्याआधीच ते संपले. तेव्हा दोघे मोठे राजपुत्र आणि जहाजाचा कप्तान धाकट्या राजपुत्राकडे आले. ‘तुझ्या गोवऱ्यांच्या ढिगांतल्या काही जाळू दे,’ अशी त्यांनी विनंती केली. किनाऱ्याला लागताच पैसे देऊ, असे वचनही दिले. धाकटा राजपुत्र तयार झाला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्याने उरलेल्या प्रवासाला पुरतील इतक्या गोवऱ्या त्यांना दिल्या. पण त्याआधी प्रत्येक गोवरीतले माणिक त्याने काढून घेतले. यथावकाश जहाज बंदरात आले आणि राजपुत्र किनाऱ्यावर उतरले. ते लगेच वडिलांच्या राजवाड्याकडे निघाले. ते घरी आले, त्याच्या दुसऱ्या दिवशी राजाने आपल्या सगळ्या प्रजेची मोठी सभा भरवली. पुढचा राजा कोण, ते राजा जाहीर करणार होता. ते पाहायला सगळ्यांना बोलावले होते. प्रचंड गर्दी जमली. राजा थाटात बसला होता. सगळे दरबारी त्याच्याभोवती होते, आणि चारी बाजूंनी लोक दाटीवाटीने उभे होते. मग राजपुत्रांना राजासमोर आणि लोकांसमोर बोलावले. आपली संपत्ती दाखवायची आणि आपल्यावर काय बेतले ते सांगायचे, असे त्यांना सांगितले. आधी थोरला राजपुत्र आला. त्याने मोठ्या आवाजात आपण काय काय केले आणि नशिबाने कशी साथ दिली, ते सगळे सांगितले. मग मधला राजपुत्र आला आणि त्यानेही तसेच केले. ते ऐकून लोक ओरडू लागले, “हाच राजा होवो! हाच राजा होवो!”
तीन राजपुत्र
राजाची निवड
पण धाकटा राजपुत्र पुढे आला आणि त्याने आपले गोवऱ्यांचे ढीग दाखवले. तेव्हा राजा आणि सगळे लोक त्याला हसले. ‘चालता हो,’ असे त्यांनी त्याला सांगितले. “बाबा, घाई करू नका,” तो म्हणाला. मग तो लोकांकडे वळला आणि त्याने कपाळाला आठ्या घालून त्यांच्याकडे पाहिले. “तुम्ही हसता आहात,” तो त्यांना म्हणाला. “पण लवकरच हसल्याचा तुम्हाला पस्तावा होईल. यातल्या प्रत्येक गोवरीत एक अमोल माणिक आहे.” त्याने एक गोवरी फोडली आणि त्यातून एक माणिक बाहेर पडले. “हे पाहा!” तो ओरडला. मग त्याने आणखी एक गोवरी फोडली, आणखी एक, आणखी एक. प्रत्येक वेळी तो तसाच ओरडला, आणि प्रत्येक वेळी एक माणिक बाहेर पडले. तेव्हा सगळे लोक थक्क झाले. “अशी माणके मी कधीच पाहिली नाहीत,” राजा म्हणाला. “खरोखर यांची किंमत कोणीच करू शकणार नाही. याचे दोघे भाऊ, मी आणि सगळी प्रजा, आम्हा सगळ्यांची मिळून जेवढी संपत्ती आहे, त्यापेक्षा जास्त माझ्या या धाकट्या मुलाकडे आहे. हाच राजा होईल.” “हो, हो, हाच राजा होवो!” सगळी सभा ओरडली. मग सगळ्यांना घरी पाठवले. थोड्याच दिवसांनी म्हातारा राजा वारला, आणि त्याच्या देहाला अग्नी दिला. धाकटा राजपुत्र त्याच्या जागी राज्य करू लागला. त्याच्या दोघा भावांना त्याच्या हाताखालची दोन सर्वांत मोठी पदे मिळाली. ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. ती सांगणारे होते श्रीनगरमधल्या सुथूचे पंडित मकुंद बायू. काश्मिरी लोकांपैकी फारच थोड्यांनी जहाज किंवा महासागर कधी पाहिला आहे. तरी त्यांना जहाजांच्या आणि महासागराच्या गोष्टी फार आवडतात, असे नोल्स यांनी लिहिले आहे.