काश्मीरच्या लोककथा
विणकराची प्रार्थना
सर्वांत सुंदर वस्त्र
एक विणकर होता. तो दर वर्षी एक सुंदर वस्त्र विणत असे आणि राजाला देत असे. राजाला ते इतके आवडे, की त्या बदल्यात तो त्याला नेहमी दोन हजार रुपये देत असे. विणकर महत्त्वाकांक्षी होता. राजा आणि दरबारी त्याच्या कामाची स्तुती करत. पण त्याचे कधीच समाधान होत नसे. मागच्या वर्षीपेक्षा अधिक बारीक, अधिक सुंदर वस्त्र विणायचा तो दर वर्षी प्रयत्न करत असे. एका चोराला विणकराची सगळी माहिती कळली. पुढचे वस्त्र आपणच मिळवायचे, ते राजाकडे न्यायचे आणि विणकरापेक्षा जास्त वाहवा मिळवायची, असे त्याने ठरवले. ‘वस्त्र पुरे झाले की पहिल्याच रात्री,’ तो मनाशी म्हणाला, ‘मी घर फोडीन आणि ते चोरीन.’ विणकर प्रार्थना करणाराही होता. “हे देवा, माझ्या जिभेला वाईट शब्दांपासून दूर ठेव,” असे तो म्हणताना शेजारी नेहमी ऐकत. चोरानेही ते ऐकले. तो इतका दुष्ट होता, की त्याला कशाचीच फारशी पर्वा नव्हती. तरीही या शब्दांचा त्याच्यावर खोल परिणाम झाला. शेवटी वस्त्र तयार झाले. ते दिवसाच्या दुसऱ्या प्रहरी, म्हणजे सकाळीच पुरे झाले. त्यामुळे भरपूर वेळ होता. विणकराने स्नान केले, सगळ्यांत चांगले कपडे घातले आणि तो वस्त्र घेऊन राजाकडे गेला. तो वस्त्र घेऊन राजवाड्याकडे चालला असताना चोराला भेटला. “फसलो!” चोर ओरडला. “विणून झाल्यावर हा माणूस जरा थांबला असता, तर काय बिघडले असते!”
विणकराची प्रार्थना
मरणाचा शब्द
आजवरच्या सगळ्या वस्त्रांपेक्षा हे वस्त्र राजाला जास्त आवडले. त्याने विणकराला चार हजार रुपये दिले. “अशा कामाला सर्व प्रकारे उत्तेजन दिले पाहिजे,” तो वजिरांना आणि भोवतीच्या इतरांना म्हणाला. “पण सांगा, या सुंदर वस्त्राचा सगळ्यांत चांगला उपयोग कसा करावा?” “महाराजांनी याचे मेजावर घालायचे कापड करून घ्यावे,” एक वजीर म्हणाला. “म्हणजे ते सदैव आपल्या नजरेसमोर राहील.” “याचा फेटा करून घ्या,” दुसरा म्हणाला. “असे वस्त्र राजाच्या मस्तकालाच शोभते.” “महाराजांनी हे आपल्या आवडत्या घोड्याच्या खोगिरावर घालावे,” तिसरा म्हणाला. पण यातली कोणतीच कल्पना राजाला पटली नाही. शेवटी तो विणकराकडे वळला. याचे काय करावे, असे त्याने त्यालाच विचारले. “हे विणायचे कसब देवाने तुला दिले आहे,” राजा म्हणाला. “याचा उपयोग कसा करायचा, तेही कदाचित तूच सांगशील.” “महाराज, हे आपल्या अंत्ययात्रेसाठी ठेवा,” विणकर म्हणाला. “आपल्याला कबरीकडे नेतील, तेव्हा आपला देह यानेच झाकावा.” हे ऐकून राजाला फार राग आला. हा माणूस आपले मरण चिंततो आहे, असे त्याला वाटले. “माझ्या अंत्ययात्रेसाठी ठेवा, म्हणे!” तो पुन्हा म्हणाला. “हा माणूस उघड उघड माझ्या मरणाचा कट करतो आहे. याला घेऊन जा आणि याचे डोके उडवा.” “महाराज, महाराज, थांबा, मी विनवतो! या सेवकाला परवानगी द्या, मी काही सांगतो,” चोर मोठ्याने ओरडला. तो तिथेच होता. त्याने सगळे पाहिले होते, ऐकले होते. “त्या माणसाला पुढे येऊ द्या,” राजा म्हणाला. “महाराज,” चोराने विनवले, “या विणकरावर दया करा. ‘देवा, माझ्या जिभेला वाईट शब्दांपासून दूर ठेव,’ अशी प्रार्थना तो दर घटकेला करतो. आणि आज योगायोगाने त्याच्याच जिभेने त्याचा घात केला.” “ठीक आहे,” राजा म्हणाला. “मी त्याला क्षमा करतो. पण यापुढे त्याने जपून बोलावे. राजापाशी मरणाचा शब्द कधी काढू नये.” ही गोष्ट श्रीनगरमध्ये १८८० च्या दशकात जे. हिंटन नोल्स यांना काश्मिरी भाषेत सांगितली गेली. त्यांनी ती १८८८ मध्ये काश्मीरच्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकात छापली. नोल्स हिला मुसलमानी गोष्ट म्हणतात, म्हणजे काश्मीरमधल्या मुसलमानांची गोष्ट. श्रीनगरमधल्या फतेह कदलचे पंडित बालक टोक यांनी ती त्यांच्यासाठी गोळा केली.