तेलुगू लोककथा
ब्रह्मराक्षसाचा शिष्य
विद्या नसलेला मुलगा
वेदनारायणपूर नावाच्या अग्रहारात विष्णुशर्मा नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याला चार मुलगे होते. चौथ्याचे नाव चंद्रशर्मा. थोरल्या तिघांनी वेद आणि सगळी शास्त्रे पूर्णपणे आत्मसात केली होती. अनेक राजांच्या दरबारात त्यांनी आपली विद्या दाखवली. त्यांना मोठमोठी बक्षिसे मिळाली. पण चंद्रशर्माला कोणी कोणतीच विद्या शिकवली नव्हती. तो भावांचा नोकर म्हणून राबत असे. असेच काही दिवस गेले. मग चंद्रशर्माला स्वतःच्या स्थितीचा वीट आला. परदेशी जाऊन शिक्षण घ्यायचे, असा त्याने निश्चय केला. कोणालाही न सांगता तो मध्यरात्री घरातून निघाला. दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी तो एका अग्रहाराजवळच्या नदीकाठी पोहोचला. ब्राह्मण रोज करतो तसे त्याने नदीत स्नान केले. मग बाहेर येऊन तो एकांतात जप करायला बसला. जवळच्या एका पिंपळाच्या झाडावर एक ब्रह्मराक्षस राहत होता. ब्रह्मराक्षस म्हणजे राक्षस झालेला ब्राह्मण. त्याने ब्राह्मणाचे रूप घेतले आणि तो झाडावरून खाली उतरला. चंद्रशर्मासमोर उभा राहून त्याने विचारले, “तू कोण आहेस?” हा जवळच्या गावातला कोणी ब्राह्मण असेल, असे चंद्रशर्माला वाटले. त्याने त्या ब्राह्मणाला स्वतःची सगळी कहाणी सांगितली, आणि घर का सोडले तेही सांगितले.
ब्रह्मराक्षसाचा शिष्य
सहा महिने पिंपळावर
“म्हणजे तुला विद्या शिकायचीच आहे तर,” ब्रह्मराक्षस म्हणाला. गोष्टी अशा जुळून आल्या, म्हणून चंद्रशर्माला फार आनंद झाला. या ब्राह्मणाकडून शिकायला तो तयार झाला. मग ब्रह्मराक्षसाने त्याला आपले खरे रूप दाखवले. “माझी भीती बाळगू नकोस,” असेही त्याने सांगितले. तरीही चंद्रशर्मा भीतीने थरथर कापू लागला. त्याने डोळे घट्ट मिटून घेतले. तेव्हा ब्रह्मराक्षसाने लगेच पुन्हा ब्राह्मणाचे रूप घेतले आणि त्याला धीर दिला. तो चंद्रशर्माला पिंपळाच्या शेंड्यावर घेऊन गेला. तिथे त्याने त्याला सलग सहा महिने शिकवले. त्या काळात झोप नाही, अन्न नाही. सहा महिने संपल्यावर तो चंद्रशर्माला म्हणाला, “आता मी शापातून मुक्त झालो आहे. मी काशीला जाईन. तू खुशाल घरी जा.” चंद्रशर्मा आता सगळ्या विद्यांमध्ये पारंगत झाला होता. “लवकरच तू फार मोठ्या पदाला पोहोचशील,” असेही ब्रह्मराक्षस म्हणाला. आणि त्याने आशीर्वाद दिला, “तुला चार अतिशय बुद्धिमान मुलगे होतील.” चंद्रशर्माने गुरूंना विचारले, “आपण ब्रह्मराक्षस कसे झालात? आणि आपल्याला काशीला का जायचे आहे?” ब्रह्मराक्षस म्हणाला, “काही काळापूर्वी मी कृष्णा नदीच्या काठी सरस्वतीपूर इथे राहत होतो. तिथे मी अनेक विद्या शिकलो. तिथे एक ब्राह्मण माझा शिष्य व्हायला आला. ‘मला यांतल्या काही विद्या शिकवा,’ अशी त्याने विनंती केली. मला माझ्या विद्येचा फार गर्व होता. मी त्याला नकार दिला. “शिष्य व्हायला आलेला तो ब्राह्मण संतापला. ‘तुमची विद्या तुमच्यापाशीच ठेवा,’ तो म्हणाला. ‘मला काही शिकवायची गरज नाही. मी दुसऱ्या कोणाकडून शिकेन.’ आणि त्याने मला शाप दिला, ‘तुम्ही ब्रह्मराक्षस व्हाल.’
ब्रह्मराक्षसाचा शिष्य
शाप आणि राज्य
“मी घाबरून गेलो. ‘या शापातून माझी सुटका कशी होईल, ते तरी सांगा,’ अशी मी त्याची विनवणी केली. तो म्हणाला, ‘काही काळाने चंद्रशर्मा नावाचा एक ब्राह्मण परदेशी जाईल. त्याला विद्या शिकायचीच असेल. एका नदीकाठी तो तुम्हाला योगायोगाने भेटेल. तो तुमच्याकडून अनेक विद्या शिकेल. मग तुम्ही काशीला जाऊन गंगेच्या पवित्र पाण्यात स्नान केलेत, तर शापातून मुक्त व्हाल. पुन्हा ब्राह्मण व्हाल.’ “म्हणून मी ब्रह्मराक्षस झालो. त्या पिंपळावर राहिलो, आणि तुझी आतुरतेने वाट पाहत बसलो. आता मी तुला सगळ्या विद्या शिकवल्या आहेत. तेव्हा शापातून सुटायला मी काशीला जाईन.” चंद्रशर्मा पुढच्या वाटेला लागला. उज्जयिनी नगरीत तिथल्या राजाने त्याची चार लग्ने लावून दिली. पहिली बायको राजाच्या पुरोहिताची मुलगी, दुसरी राजाची स्वतःची मुलगी, तिसरी त्या नगरातल्या सर्वांत श्रीमंत व्यापाऱ्याची मुलगी, आणि चौथी नगरातलीच एक मुलगी. राजाला मुलगा नव्हता. म्हणून त्याने चंद्रशर्माला अर्धे राज्य आणि त्यासोबत सैन्य दिले, आणि त्याला स्वतःच्या दरबारात ठेवून घेतले. चंद्रशर्माने चारही बायकांसाठी वेगवेगळी घरे तयार करवली. रोजचे स्नान तो ब्राह्मण बायकोच्या घरी करत असे. शास्त्रांनी घालून दिलेल्या नियमांप्रमाणे तो सुखाने राहू लागला.
ब्रह्मराक्षसाचा शिष्य
कालीमातेचा वर
काही काळाने राजा वारला. त्याला मुलगा नव्हता. म्हणून प्रधानांनी, पुरोहितांनी आणि प्रजेने चंद्रशर्मालाच सगळ्या राज्याचा राजा केले. चंद्रशर्माला चार मुलगे झाले, प्रत्येक बायकोला एक. ब्राह्मण बायकोला वररुची, दुसरीला विक्रमार्क, तिसरीला भट्टी आणि चौथीला हरी. चौघेही उत्तम शिकले. विक्रमार्काच्या उदात्त गुणांवर चंद्रशर्मा फार खूश होता. शिवाय विक्रमार्क दिवंगत राजाचा नातूही होता, त्याच्या मुलीचा मुलगा. म्हणून चंद्रशर्माने विक्रमार्काला राजा केले आणि भट्टीला त्याचा मुख्य प्रधान केले. विक्रमार्क, म्हणजेच राजा विक्रमादित्य, याने मग कठोर तप करून काली देवीची आराधना केली. देवी त्याच्यावर फार प्रसन्न झाल्या. त्यांनी त्याला दर्शन दिले आणि वर दिला: तो हजार वर्षे राज्य करेल. देव, भूत, दैत्य, राक्षस, कोणीही त्याला हरवू शकणार नाही. आणि तेरा महिन्यांच्या मुलीच्या पोटी जन्मलेल्या मुलाच्या हातून त्याला मरण येईल. विक्रमार्काने घरी येऊन घडलेले सगळे भट्टीला सांगितले. भट्टी म्हणाला, “मी महाराजांचे आयुष्य आणखी हजार वर्षांनी वाढवीन.” विक्रमार्काने विचारले, “असा वर तू कसा देणार?” भट्टी म्हणाला, “महाराज, कालीमातेने आपल्याला हजार वर्षे राज्य करायचा आशीर्वाद दिला आहे. म्हणून दर वर्षी सहा महिने राज्य करा, आणि उरलेले सहा महिने जगभर प्रवास करा. मग हजार वर्षे राज्य होईपर्यंत आपण दोन हजार वर्षे जगलेले असाल.” भट्टीची ही युक्ती विक्रमार्काला फार आवडली. त्याने अगदी तसेच केले. कालांतराने तो जगातल्या सर्वोत्तम राजांपैकी एक झाला. जी. आर. सुब्रह्मण्य पंतुलू यांनी १९०५ मध्ये मद्रासहून तेलुगू लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. ही गोष्ट त्या पुस्तकावरून पुन्हा सांगितली आहे. ती आधी १८९७ मध्ये एका इंग्रजी नियतकालिकात छापली होती. ही गोष्ट राजा विक्रमार्काच्या एका तेलुगू कथेची सुरुवात आहे. राजाच्या सिंहासनावरच्या बत्तीस पुतळ्यांच्या कथा नारदमुनींनी सांगितल्या, अशा रूपात ती कथा येते. पुढे तिच्यात वेताळाची कोडी येतात.