तेलुगू लोककथा
हितोपदेशातील तीन कथा
वाघाचे सोन्याचे कडे
राजमहेंद्रीचा राजा विष्णुवर्धन आपल्या मुलांच्या वाईट वागण्याने त्रासला होता. म्हणून त्याने एका ब्राह्मणाला गोष्टी सांगून त्यांना शिकवायला सांगितले. पहिल्या गोष्टीत एका पारध्याने गोदावरीच्या काठी सावरीच्या झाडाखाली तांदूळ पसरले. तेव्हा कबुतरांचा राजा चित्रग्रीव याने आपल्या कबुतरांना सावध केले, “या दाण्यांचा लोभ धरू नका.” आणि त्याने त्यांना ही गोष्ट सांगितली. एकदा एक म्हातारा वाघ स्नान करून एका तळ्याच्या काठी उभा होता. त्याच्या पंजात दर्भ होते. त्याने एका वाटसरूला हाक मारली, “हे सोन्याचे कडे मी देतो आहे. ये, घेऊन जा.” वाटसरूने मनात विचार केला, “हे तर माझे नशीबच. मग मागे का हटावे?” म्हणून त्याने वाघाला कडे दाखवायला सांगितले. वाघाने पंजा पुढे केला. “हे बघ, हे कडे.” वाटसरू म्हणाला, “तू क्रूर जनावर आहेस. मी तुझ्यावर विश्वास कसा ठेवू?” वाघ म्हणाला, “खरे आहे. तरुणपणी मी फार क्रूर होतो. मी पुष्कळ माणसे आणि गायी मारल्या. त्यामुळे माझी बायको-मुले गेली. आता मी एकटाच राहतो. पण एका दयाळू माणसाला माझी कीव आली. माणसे आणि गायी मारणे सोडून दे, आणि सत्कर्मे कर, असे त्याने मला सांगितले. मी त्याचे ऐकले. आता मी एक दुबळा, अशक्त जीव आहे. मग माझ्यावर विश्वास का ठेवत नाहीस? तू गरीब आहेस, म्हणून हे कडे तुला दान द्यावे, असे मला वाटते. जवळच्या तळ्यात स्नान करून ये, आणि ते घेऊन जा.” तो लोभी माणूस वाघाच्या डावात फसला. तो पाण्यात उतरला आणि चिखलात रुतून बसला. “अरेरे, तू चिखलात फसलास,” वाघ म्हणाला. “मी येतो आणि तुला बाहेर काढतो. घाबरू नकोस.” वाघ हळूहळू जवळ आला आणि त्याने त्या माणसाला पकडले. मरता मरता तो मूर्ख माणूस ओरडला, “माझ्याच मूर्ख लोभाचे हे फळ आहे.”
हितोपदेशातील तीन कथा
हरीण, कावळा आणि कोल्हा
त्याच गोष्टीत पुढे लघुपतनक नावाच्या कावळ्याने हिरण्यक नावाच्या उंदराला मैत्री करायची विनंती केली. हिरण्यक हसला. “मी तर तुझे भक्ष्य आहे,” तो म्हणाला. “आपल्या दोघांची मैत्री कशी होणार? जाळ्यात अडकलेल्या हरणाचे प्राण एका कावळ्याने वाचवले, तसे आपले व्हायचे.” “ते कसे?” कावळ्याने विचारले. तेव्हा हिरण्यकाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. मगध देशातल्या मंथरावती नावाच्या रानात एक हरीण आणि एक कावळा राहत होते. दोघे जिवलग मित्र होते. हरीण चांगले खाऊनपिऊन लठ्ठ झाले. एके दिवशी एका कोल्ह्याने ते पाहिले. याचे मला छान जेवण होईल, असे कोल्ह्याला वाटले. म्हणून तो हरणाकडे आला आणि म्हणाला, “आपण मित्र होऊ या.” “तू कोण आहेस?” हरणाने विचारले. “मी सुबुद्धी कोल्हा. मला तुझा मित्र व्हायचे आहे.” म्हणून हरीण कोल्ह्याला स्वतःच्या घरी घेऊन गेले. जवळच्या झाडावर कावळा बसला होता. त्याने त्या दोघांना पाहिले. “हा तुझा मित्र कोण?” त्याने हरणाला विचारले. “हा माझा जिवलग मित्र, सुबुद्धी कोल्हा,” हरीण म्हणाले. तेव्हा कावळा म्हणाला, “नव्याने आलेल्यावर विश्वास ठेवावा का? फार पूर्वी जरद्गव नावाची एक घार एका मांजरीला आश्रय दिल्यामुळे मेली. ती गोष्ट मी तुला सांगतो.” आणि कावळ्याने हरणाला ही गोष्ट सांगितली.
हितोपदेशातील तीन कथा
म्हातारी घार आणि मांजर
भागीरथीच्या, म्हणजे गंगेच्या, काठी एक मोठे उंबराचे झाड आहे. त्याच्या खोडातल्या ढोलीत जरद्गव नावाची एक म्हातारी घार राहत होती. त्या झाडावर राहणारे पक्षी तिला आपल्या अन्नातला वाटा देत. त्यावरच ती कशीबशी जगत होती. एके दिवशी दीर्घकर्ण नावाची एक मांजर दबक्या पावलांनी त्या झाडाजवळ आली. पिल्ले खायचा तिचा बेत होता. तिला पाहताच पिल्ले ओरडू लागली. तो गोंगाट ऐकून जरद्गवाने बाहेर डोकावून पाहिले. तिला मांजर दिसली. मांजर घारीला फार घाबरली. “आता माझे काही खरे नाही,” तिने मनात विचार केला. “आता युक्तीनेच माझी सुटका होईल.” म्हणून ती घारीसमोर उभी राहिली आणि तिने नमस्कार केला. घारीने विचारले, “तू कोण?” मांजर म्हणाली, “मी मांजर आहे. लोक मला दीर्घकर्ण म्हणतात.” घार म्हणाली, “ताबडतोब चालती हो, नाहीतर तुझी धडगत नाही.” “मला जरा सांगू तरी द्या,” मांजर म्हणाली. तेव्हा घारीने विचारले, “काय हवे आहे तुला?” मांजर म्हणाली, “मी माझे वागणे पार बदलले आहे. मी ब्रह्मचारिणी झाले आहे. तुमच्या भेटीची मला फार दिवसांपासून इच्छा होती. आणि अतिथीचे स्वागत करणे हे तर पवित्र कर्तव्य आहे.” घार म्हणाली, “मांजरांना मांस फार आवडते. आणि इथे पुष्कळ पिल्ले आहेत. म्हणून मी तसे बोलले.” हे ऐकताच मांजरीने कानांना पंजे लावले. श्रीकृष्णाची शपथ घेऊन ती म्हणाली, “मी मांस खाणे सोडून दिले आहे. आता मी पुण्यकर्मातच मन लावले आहे.” घारीने तिला विनवले, “रागावू नकोस. कोणी नव्याने आले, तर त्याचा स्वभाव लगेच कसा कळणार? तुला हवे तेव्हा ये-जा कर.” अशा रीतीने मांजर घारीची जिवलग मैत्रीण झाली आणि झाडाच्या त्याच ढोलीत राहू लागली. हळूहळू मांजर रोज रात्री गुपचूप बाहेर पडू लागली. ती काही पिल्ले खाऊ लागली. पक्ष्यांच्या ते लक्षात आले. ते इकडेतिकडे शोधू लागले. मांजर लगेच तिथून पसार झाली. पक्ष्यांना घारीच्या घरट्यात हाडे सापडली, आणि त्यांनी घारीला ठार मारले. कावळा हरणाला म्हणाला, “म्हणून मी म्हणालो, नव्याने आलेल्यावर विश्वास ठेवू नये.”
हितोपदेशातील तीन कथा
शेतातले जाळे
आता पुन्हा हिरण्यकाची गोष्ट. कोल्ह्याने कावळ्याकडे रागाने पाहिले. “तूही हरणाशी मैत्री केलीस, तेव्हा नवाच होतास,” तो म्हणाला. “जिथे झाडेच नसतात, तिथे एरंडालाही मोठे झाड म्हणतात. हा मित्र, तो शत्रू, असे भेद मूर्खच करतो.” तेव्हा हरीण म्हणाले, “हे भांडण कशाला? आपण सगळे एकाच जागी शांतपणे राहू या.” कावळ्याने ते मान्य केले, आणि ते तिघे गुण्यागोविंदाने एकत्र राहू लागले. काही दिवसांनी कोल्हा हरणाला म्हणाला, “मित्रा, रानात मी एक शेत पाहिले आहे. ते पूर्ण पिकले आहे. माझ्याबरोबर चल, मी तुला दाखवतो.” तो हरणाला तिथे घेऊन गेला. त्यानंतर हरीण रोज त्या शेतात चरू लागले. शेताच्या मालकाने ते पाहिले. त्या जनावराला मारायचे, असे त्याने ठरवले. म्हणून शेताच्या एका कोपऱ्यात जाळे लावून तो घरी गेला. दुसऱ्या दिवशी हरीण नेहमीप्रमाणे चरायला आले, आणि जाळ्यात अडकले. “अरेरे, मी अडकलो!” ते मनात म्हणाले. “आता काय करू? मला कोण सोडवणार? माझा मित्र कावळा योगायोगाने आला, तर कदाचित तो मला सोडवील.” ते दृश्य पाहून कोल्हा खूश झाला. आपले काम साधले, असे त्याला वाटले. तो हरणाजवळ गेला. हरीण म्हणाले, “मित्रा, लवकर ये आणि हे जाळे तोड.” कोल्हा म्हणाला, “आज मुनीश्वराचा पवित्र दिवस आहे. माझा उपवास आहे. उपवासाच्या दिवशी जनावरांच्या शिरांपासून विणलेल्या जाळ्याला मी कसा स्पर्श करू? दुसऱ्या कोणत्याही दिवशी मी तुझ्या सेवेला हजर आहे.” रात्र झाली. हरीण दिसेना, म्हणून कावळा त्याला शोधत आला. त्याने विचारले, “काय झाले?” हरीण म्हणाले, “खोट्या मित्रावर विश्वास ठेवला, त्याचे हे फळ.” तेवढ्यात शेतकरी येताना दिसला. कावळा म्हणाला, “हा बघ, यमासारखा येतो आहे. आता लगेच काहीतरी केले पाहिजे. मी सांगतो तसे कर. पाय ताणून मेल्यासारखे पडून राहा.” हरणाने तसेच केले. शेतकऱ्याने त्याला जाळ्यातून सोडवले, तेव्हा कावळा ‘काव’ करून ओरडला, आणि हरीण धूम पळाले. नेमक्या त्याच वेळी कोल्हा तिथे आला. आता आपल्याला खायला मिळेल, अशी त्याला आशा होती. पण हरीण निसटल्यामुळे शेतकरी चिडला होता. त्याने सोट्याचा एक फटका मारून कोल्ह्याला ठार केले. जी. आर. सुब्रह्मण्य पंतुलू यांनी १९०५ मध्ये मद्रासहून तेलुगू लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. या कथा त्या पुस्तकावरून पुन्हा सांगितल्या आहेत. त्या आधी १८९९ मध्ये एका इंग्रजी नियतकालिकात छापल्या होत्या. त्या हितोपदेशाच्या पहिल्या भागातल्या आहेत. तेलुगूमध्ये हा भाग ‘मित्रलाभमु’ म्हणून सांगितला जातो. या संकेतस्थळावरील पंचतंत्राच्या “मित्रसंप्राप्ती” या भागात मूळ चौकट आणि तिच्यातल्या इतर कथा आहेत.