पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
बायकोला अर्धे आयुष्य देणारा ब्राह्मण
अर्धे आयुष्य
“खरे सांगणारा कुंभार, भाग २” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. रक्तमुख वानराचे विकरालमुख मगराशी बोलणे अजून संपले नव्हते. मगराच्या बायकोला वानराचे काळीज हवे होते, म्हणून मगराने त्याला तिच्याकडे पळवून नेण्याचा प्रयत्न केला होता. वानर म्हणाला, “धिक्कार असो तुझा, मूर्खा! एका बाईसाठी असले काम करायला निघालास! पुरुषाने बायकांवर कधीही, कशाही बाबतीत विश्वास ठेवू नये. यावर एक छान गोष्ट आहे. नवऱ्याच्या भूमिकेतून सांगितलेल्या एका सुभाषितात तिचे सार येते:” यदर्थे स्वकुलं त्यक्तं जीवितार्धं च हारितम् । सा मां त्यजति निःस्नेहा कः स्त्रीणां विश्वसेन्नरः ॥ जिच्यासाठी मी स्वतःचे कुटुंब सोडले, आणि माझे अर्धे आयुष्य देऊन टाकले, ती आज प्रेमाचा लवलेशही न ठेवता मला सोडून जाते. कोणता पुरुष बायकांवर विश्वास ठेवील? “ते कसे?” असे मगराने विचारले. कोणत्याही बाईवर विश्वास ठेवता येत नाही, हे पटवण्यासाठी वानराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात एक ब्राह्मण राहत होता. त्याचे बायकोवर स्वतःच्या जिवापेक्षाही जास्त प्रेम होते. ती रोज त्याच्या घरच्यांशी भांडायची, आणि भांडण कधी थांबतच नसे. ते भांडण त्याला सहन होईना. आणि बायकोवर इतके प्रेम, की तिला सोडणेही जमेना. म्हणून त्याने घरदार सोडले, आणि तिला घेऊन तो दूरच्या देशी निघाला. एका घनदाट रानाच्या मध्यावर ती म्हणाली, “नाथ, तहानेने माझा जीव कासावीस झाला आहे. कुठूनतरी पाणी आणा.” तो पाणी आणायला गेला. पाणी घेऊन परत आला, तो ती मरून पडली होती.
बायकोला अर्धे आयुष्य देणारा ब्राह्मण
रहाटावरचे गाणे
त्याचे तिच्यावर जिवापाड प्रेम होते. हताश होऊन तो तिच्यासाठी रडू लागला. रडता रडता त्याला आकाशवाणी ऐकू आली: “ब्राह्मणा, तू स्वतःचे अर्धे आयुष्य तिला दिलेस, तर तुझी बायको जिवंत होईल.” तेव्हा त्याने शुचिर्भूत होऊन तीन शब्द उच्चारले: “मी आयुष्य देतो.” त्या शब्दांनी त्याने तिला आपले अर्धे आयुष्य दिले. शब्द उच्चारून होताच ती जिवंत झाली. दोघांनी पाणी प्यायले, रानातली फळे खाल्ली, आणि ते पुढे निघाले. कालांतराने ते एका नगराच्या वेशीपाशी आले, आणि तिथल्या एका फुलबागेत शिरले. “प्रिये, मी खायला घेऊन येईपर्यंत तू इथेच थांब,” असे म्हणून ब्राह्मण गेला. त्या बागेत एक पांगळा रहाट चालवत होता. काम करताना तो गात होता, आणि त्याचा आवाज दैवी होता. ते गाणे ब्राह्मणाच्या बायकोच्या कानी पडले, आणि मदनाचे पुष्पबाण तिला लागले. ती सरळ त्याच्याकडे गेली. “भल्या माणसा,” ती म्हणाली, “तू माझ्याशी संग केला नाहीस, तर ब्राह्मणस्त्रीच्या हत्येचे पाप तुझ्या माथी बसेल.” “माझ्यासारख्या रोगी माणसाचे तुला काय करायचे आहे?” पांगळा म्हणाला. “बोलून काय उपयोग?” ती म्हणाली. “तुला माझ्याशी संग करावाच लागेल, बस्स.” मग त्याने तसे केले. संग झाल्यावर ती म्हणाली, “आजपासून मी जिवंत आहे तोवर मी तुझी. हे लक्षात ठेवून तू आमच्याबरोबर आलेच पाहिजेस.” “ठीक आहे,” पांगळा म्हणाला.
बायकोला अर्धे आयुष्य देणारा ब्राह्मण
टोपली आणि विहीर
ब्राह्मण खाणे घेऊन परत आला, आणि तिच्याबरोबर जेवायला बसला. “हा पांगळा भुकेला आहे,” ती म्हणाली. “त्यालाही थोडे द्या.” त्याने दिले. मग ती म्हणाली, “ब्राह्मणा, तुम्ही पुढच्या गावी जाता, तेव्हा तुमच्या मदतीला कोणी नसते, आणि मला तर बोलायलासुद्धा कोणी नसते. या पांगळ्याला आपण बरोबर घेऊ या.” “माझे मलाच ओझे होते,” तो म्हणाला, “मग या पांगळ्याला कसा वाहू?” “मी त्याला वाहीन,” ती म्हणाली, “टोपलीत घालून.” तिचे शब्द खोटे होते, आणि त्यांनी त्याची मती झाकोळली. त्याने होकार दिला. असे ते पुढे निघाले. एके दिवशी ब्राह्मण एका विहिरीच्या काठी विसावा घेत बसला होता. पांगळ्याच्या मोहाने वेडावलेल्या त्याच्या बायकोने त्याला धक्का देऊन विहिरीत लोटून दिले. मग पांगळ्याला घेऊन ती एका नगरात गेली. तिथे राजाचे शिपाई जकातीवर आणि चोरांवर नजर ठेवत रस्त्यांवरून फिरत होते. तिच्या डोक्यावरची टोपली त्यांनी पाहिली, ती तिच्याकडून जबरदस्तीने हिसकावून घेतली, आणि राजाकडे नेली. राजाने टोपली उघडायला लावली, तर आत पांगळा निघाला. ती बाई रडत, आक्रोश करत शिपायांच्या पाठोपाठ आली होती. हा काय प्रकार आहे, असे राजाने विचारल्यावर तिने खोटे सांगितले. “हा माझा नवरा,” ती म्हणाली. “तो आजारी आहे, आणि त्याच्या भाऊबंदांच्या घोळक्याने त्याला जगणे नकोसे केले होते. प्रेमाने मी इतकी व्याकूळ झाले, की त्याला डोक्यावर घेऊन आपल्याकडे आले.” राजाने तिचे सगळे ऐकून घेतले. “तू माझी बहीण आहेस,” तो म्हणाला. “दोन गावे घे. नवऱ्याबरोबर तिथे सुखाने राहा, आणि त्यांचे उत्पन्न भोग.”
बायकोला अर्धे आयुष्य देणारा ब्राह्मण
तीन शब्द
इकडे दैवयोगाने कोणा सज्जन माणसाने ब्राह्मणाला विहिरीतून बाहेर काढले होते. भटकत भटकत तो त्याच नगरात येऊन पोचला. त्याच्या दुष्ट बायकोने त्याला पाहिले, आणि ती राजाकडे गेली. “महाराज,” ती म्हणाली, “हा पाहा माझ्या नवऱ्याचा वैरी आला.” तिच्या शब्दावर राजाने त्याच्या वधाची आज्ञा दिली. “महाराज,” ब्राह्मण म्हणाला, “या बाईने माझे काहीतरी घेतले आहे. आपल्याला न्याय प्रिय असेल, तर ते तिला परत द्यायला लावा.” “बाई,” राजा म्हणाला, “याचे जे काही तू घेतले असशील, ते परत कर.” “महाराज,” ती म्हणाली, “मी काहीच घेतलेले नाही.” “तीन शब्दांनी मी तुला दिलेले माझे अर्धे आयुष्य,” ब्राह्मण म्हणाला. “ते परत दे.” तिला राजाची भीती वाटली. म्हणून तिने तेच तीन शब्द उच्चारले, “मी आयुष्य देते,” आणि त्याच क्षणी तिचे प्राण गेले. राजा थक्क झाला. “हे काय?” तो म्हणाला. मग जे जे घडले होते, ते सगळे ब्राह्मणाने त्याला सांगितले. “म्हणून मी म्हणतो,” वानर म्हणाला, “कोणता पुरुष बायकांवर विश्वास ठेवील?”
बायकोला अर्धे आयुष्य देणारा ब्राह्मण
ही गोष्ट काय शिकवते
एका बाईवरून वानर सगळ्या बायकांविषयी निकाल देतो: पुरुषाने त्यांच्यावर कशाही बाबतीत विश्वास ठेवू नये. हे ग्रंथाचे मत आहे, आणि ते शक्य तितक्या व्यापकपणे मांडले आहे; वाचकाने ते मानलेच पाहिजे असे नाही. वानराचा रोख मगरावर आहे. ज्या मित्राने मगराला खाऊ घातले, त्याचाच जीव घ्यायला तो बायकोसाठी निघाला होता. गोष्ट स्वतः यापेक्षा मर्यादित, पण जास्त उपयोगी असे काही दाखवते. एक माणूस आपल्या प्रिय व्यक्तीवर विश्वास ठेवतो, पण ती काय करते, हे कधीच पाहत नाही. ब्राह्मण घरच्यांना सोडतो, त्यांच्याशी भांडणाऱ्या बायकोला नव्हे. मग तो एका अनोळखी माणसाला आधी आपल्या जेवणात, मग आपल्या प्रवासात घेतो. एका वेळी एक पाऊल, आणि प्रत्येक पावलाला एक चांगले कारण. शब्दांमागे काय दडले आहे, हे तो कधीच विचारत नाही. राजाही आपल्या सिंहासनावरून तेच करतो: पहिली रडकी कहाणी जिंकते, आणि नंतर येणारा माणूस तोंड उघडण्याआधीच दोषी ठरतो. या कथेतली सगळ्यांत चतुर चाल म्हणजे ब्राह्मणाने शोधलेली सुटकेची वाट. आधीच निकाल देऊन बसलेल्या राजापुढे तो आपल्या संसाराची बाजू मांडत बसत नाही. तिने घेतलेली एकच वस्तू तो मागतो, ती तिला नाकारू देतो, आणि मग ती वस्तू कोणती, ते सांगतो. विषय आहे गृह, म्हणजे घरसंसार, आणि त्यातला विश्वास. एखादा माणूस बायको आपल्या आईवडिलांशी आणि भावांशी भांडते म्हणून त्यांच्याशी संबंध तोडतो, आणि ती भांडणे सुरू कशी होतात, हे कधी विचारत नाही. घरातला एखादा वडीलधारा माणूस भांडण मिटवायला बसतो. जो आधी आणि डोळ्यांत पाणी आणून येतो, त्याचेच तो खरे मानतो, आणि दुसरी बाजू तोंड उघडण्याआधीच चुकीची ठरते. मेहुणा काही आठवड्यांसाठी राहायला येतो, मग शिक्षणासाठी त्याचा मुलगा, मग धंदाही. प्रत्येक पावलाला एक चांगले कारण असते, आणि हे सगळे मिळून कोणीच कधी मान्य केलेले नसते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.