पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
घरासाठी लढलेला मगर
मरायची तयारी
“हत्ती राखणारा कोल्हा” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते. ज्या मित्राला त्याने एकदा बुडवायचा प्रयत्न केला होता, त्या रक्तमुख वानराकडून विकरालमुख मगराला अखेर सल्ला मिळाला. त्याने लढायचे ठरवले, आणि वेळ आलीच तर मरायचेही. वानराचा निरोप घेऊन तो आपल्या घरी परतला. तिथे दुसरा एक मगर जबरदस्तीने घुसून बसला होता. तिथे त्याने त्या उपऱ्याशी युद्ध केले, आणि धीर न सोडता त्याला ठार मारले. अशा रीतीने त्याने आपले घर परत मिळवले, आणि पुष्कळ काळ तो तिथे सुखाने राहिला. म्हण खरी आहे: अकृत्वा पौरुषं या श्रीः किं तयालसभाग्यया । कुरङ्गोऽपि समश्नाति दैवादुपनतं तृणम् ॥ प्रयत्न न करता मिळालेल्या लक्ष्मीची किंमत ती काय? ते तर आळशाचे नशीब. दैवाने वाटेत आणून टाकलेले गवत हरीणसुद्धा खातेच. असे हे पंचतंत्राचे लब्धप्रणाश, म्हणजे हाती आलेले गमावणे, नावाचे चौथे तंत्र संपते. ते स्वतःच्याच पहिल्या श्लोकाने संपते. बोलण्याला भुलून जो मूर्ख हाती आलेला लाभ सोडून देतो, तो फसतो; वानराने मगराला फसवले, तसा.
घरासाठी लढलेला मगर
ही गोष्ट काय शिकवते
चौथ्या तंत्रात हाती आलेले गमावले जाते ते गोड शब्दांमुळे, बायकोच्या हट्टामुळे, जीभ आवरता न आल्यामुळे, आणि आणखी मिळवण्याच्या हावेमुळे. आणि शेवटचा श्लोक सांगतो, की नुसत्या चालून आलेल्या नशिबात अभिमान बाळगण्यासारखे काही नाही; दैवाने वाटेत आणून टाकलेले गवत कोणतेही हरीण खाते. विषय आहे लब्धप्रणाश, म्हणजे हाती आलेले गमावणे, आणि त्याबरोबर दैव-पुरुषकार, म्हणजे दैव आणि प्रयत्न. वडिलांचे लोखंडी सामानाचे दुकान वारसाहक्काने मिळालेला मुलगा एका बिल्डरच्या गोड बोलणाऱ्या दलालाला आठवड्याभरात ते विकून टाकतो. शेजारी, फुटपाथवरच्या ठेल्यापासून स्वतःचे दुकान उभे करणारा माणूस त्याच दलालाला परत पाठवतो. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. तंत्राचा शेवटचा श्लोक, म्हणजे त्याचाच पहिला श्लोक, आशयाने दिला आहे.