पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
हत्ती राखणारा कोल्हा
जुन्या मैत्रीखातर
“न मागितलेला सल्ला” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. विकरालमुख मगराचे घर दुसऱ्या एका मगराने बळकावले होते, आणि रक्तमुख वानराने त्याला सल्ला द्यायला नुकताच नकार दिला होता. “मित्रा, मी तुझा अपराध केला,” मगर म्हणाला. “तरीही आपल्यातले पूर्वीचे प्रेम आठव, आणि मला चांगला सल्ला दे.” “मी तुला काहीही सांगणार नाही,” वानर म्हणाला. “बायकोच्या सांगण्यावरून तू मला पाण्यात टाकायला भर समुद्रात नेलेस. बायकोवर हवे तितके प्रेम कर. पण तिने सांगितले म्हणून मित्रांना आणि सग्यासोयऱ्यांना समुद्रात फेकायचे का?” “हे सगळे खरे,” मगर म्हणाला. “तरीही, म्हणतात ना, सात पावले सोबत चालले की मैत्री होते. उपकार करणाऱ्यांशी कोणीही चांगले वागतो. अपकार करणाऱ्यांशी जो चांगला वागतो, त्यालाच सज्जन चांगला म्हणतात. म्हणून मला क्षमा कर, आणि सल्ला दे.” “असे असेल,” वानर म्हणाला, “तर तिथे जा, आणि त्याच्याशी लढ. श्लोकच आहे:” उत्तमं प्रणिपातेन शूरं भेदेन योजयेत् । नीचमल्पप्रदानेन समशक्तिं पराक्रमैः ॥ थोराशी नमून, शूराशी फूट पाडून, नीचाशी थोडेसे देऊन, आणि तुल्यबळाशी लढून निपटावे.
हत्ती राखणारा कोल्हा
सिंह आणि वाघ
“ते कसे?” मगराने विचारले. प्रत्येक शत्रूसाठी त्याचा त्याचा उपाय असतो, हे दाखवण्यासाठी वानराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका रानात महाचतुरक नावाचा एक कोल्हा राहत होता; त्याच्या नावाचा अर्थ साधारण ‘अतिशय चतुर’ असा. एके दिवशी त्याला आपल्या मरणाने मेलेला एक हत्ती सापडला. त्याने त्याच्याभोवती फेऱ्यांवर फेऱ्या घातल्या, पण ते निबर कातडे काही त्याला फाडता येईना. तेवढ्यात इकडेतिकडे भटकणारा एक सिंह नेमका त्याच जागी आला. त्याला पाहताच कोल्ह्याने सेवकाचा आव आणला. माथा जमिनीला टेकेपर्यंत वाकून त्याने नमस्कार केला, आणि पुढचे पंजे कमळांच्या जोडीसारखे जोडले. मग तो नम्रपणे म्हणाला, “महाराज, मी आपलाच माणूस, हातात दंडा घेतलेला पहारेकरी. आपल्यासाठीच मी हा हत्ती राखतो आहे. महाराजांनी तो खावा.” “भल्या माणसा,” सिंह म्हणाला, “दुसऱ्याने मारलेले मी कधी खात नाही. हा हत्ती मी तुलाच बक्षीस देतो.” कोल्हा आनंदाने म्हणाला, “आपल्या सेवकांशी असे वागणे महाराजांनाच शोभते.” सिंह गेल्यावर एक वाघ आला. कोल्ह्याने विचार केला: “एका दुष्टाला मी नमस्कार करून वाटेला लावले. आता याला कसे घालवू? हा शूर आहे, आणि शूराला फक्त भेदानेच ताब्यात आणता येते. जिथे गोड शब्द चालत नाहीत, की देणगी चालत नाही, तिथे त्याचे कोणाशी तरी बिनसवून द्यावे; त्याने कोणीही वश होतो. भेद या शब्दाचा अर्थ भोक पाडणे असाही आहे; आणि निर्दोष, गोल मोतीसुद्धा भोक पाडल्यावरच दोऱ्यात ओवला जातो.”
हत्ती राखणारा कोल्हा
बिबट्याचे दात
असा निश्चय करून तो, घाबरल्यासारखी मान किंचित उंचावून, वाघाला सामोरा गेला. त्याचा प्रत्येक शब्द खोटा होता. “तू मृत्यूच्या जबड्यात कसा काय चालत आलास? हा हत्ती एका सिंहाने मारला आहे. मला राखणीला ठेवून तो अंघोळीला गेला आहे. जाताना त्याने मला हुकूम दिला: ‘इथे कोणी वाघ आला, तर मला गुपचूप सांग; म्हणजे मी हे रान वाघांपासून मोकळे करीन. एकदा मी मारलेल्या हत्तीला एका वाघाने तोंड लावले, आणि माझ्यासाठी उष्टे सोडले. त्या दिवसापासून वाघांवर माझा भयंकर राग आहे.’” वाघ भेदरून गेला. “मला जीवदान दे,” तो म्हणाला. “सिंह परत यायला कितीही वेळ लागो, माझ्याबद्दल त्याला काहीही सांगू नकोस.” आणि तो जीव घेऊन जोरात पळाला. वाघ गेल्यावर एक बिबट्या आला. त्याला पाहून कोल्ह्याने विचार केला: “या बिबट्याचे दात मजबूत आहेत. याच्याकडूनच हत्तीचे कातडे फाडून घेतो.” “इतके दिवस तू दिसला का नाहीस?” तो म्हणाला. “आणि भुकेलेलाही दिसतोस. मग तू माझा पाहुणा.” मग त्याने तेच खोटे पुन्हा सांगितले. “हा हत्ती एका सिंहाने मारला आहे, आणि त्याच्या हुकमावरून मी तो राखतो आहे. तरीही, तो येईपर्यंत पोटभर मांस खा, आणि लवकर निघून जा.” “असे असेल, तर मला यातले मांस मुळीच नको,” बिबट्या म्हणाला. “जिवंत राहणारा शंभर चांगले दिवस पाहतो. जे मानवेल, तेवढेच खावे. मी माझ्या वाटेने जातो.”
हत्ती राखणारा कोल्हा
बरोबरीचा, आणि बळ ठाऊक असलेला
“भित्रेपणा करू नकोस,” कोल्हा म्हणाला. “बिनधास्त खा. सिंह दूर असतानाच तो येतो आहे, हे मी तुला सांगेन.” बिबट्याने तसे केले. कातडे फाटलेले दिसताक्षणीच कोल्हा ओरडला: “पळ, पळ! सिंह आला!” तेव्हा बिबट्याही दूर पसार झाला. बिबट्याने पाडलेल्या भोकातून कोल्हा मांस खात होता, तेवढ्यात दुसरा एक कोल्हा तिथे आला, भयंकर संतापलेला. हा आपल्या बरोबरीचा आहे, आणि याचे बळ आपल्याला ठाऊक आहे, हे महाचतुरकाने ओळखले. म्हणून वानराने आत्ताच म्हटलेला तोच श्लोक त्याने म्हटला, ज्याचा शेवट आहे ‘तुल्यबळाशी लढून निपटावे’. आणि तो त्याच्यावर तुटून पडला. दातांनी फाडून त्याने त्याला दाही दिशांना पळवून लावले. मग तो कितीतरी दिवस आरामात हत्तीचे मांस खात राहिला. “म्हणून तूसुद्धा,” वानर म्हणाला, “तुझ्याच जातीच्या त्या शत्रूला लढाईत हरवलेच पाहिजेस, आणि दाही दिशांना पळवून लावले पाहिजेस. नाही तर तो तिथे मूळ धरेल, आणि मग तुझाच नाश करेल. म्हण खरी आहे:” संभाव्यं गोषु संपन्नं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः । संभाव्यं स्त्रीषु चापल्यं संभाव्यं ज्ञातितो भयम् ॥ गाईंकडून समृद्धीची अपेक्षा करावी; ब्राह्मणाकडून तपाची; बायकांकडून चंचलपणाची; आणि भाऊबंदांकडून धोक्याची.
हत्ती राखणारा कोल्हा
ही गोष्ट काय शिकवते
वानराचा श्लोक म्हणजे शत्रूंची वर्गवारी करण्याचा नियम: आधी समोर कोण उभा आहे, ते ठरवा. कोल्ह्यापुढे एकामागून एक चौघे येतात, आणि तो प्रत्येकाला त्याच्या त्याच्या उपायाने हाताळतो. सिंह त्याच्याहून वरचा, म्हणून तो नमतो, जे देण्याचा त्याला अधिकारच नाही ते देऊ करतो, आणि तेच त्याला बक्षीस मिळते. वाघ शूर; नमस्काराने किंवा लाचेने तो बधणार नाही, म्हणून एक रचलेली कहाणी त्याचे सिंहाशी वाकडे करून देते, आणि तो पळतो. बिबट्याच्या वाट्याला थोडीशी देणगी येते: एक जेवण. त्याची कोल्ह्याला एक दमडीही पडत नाही, कारण कातडे बिबट्याचेच दात फाडतात. आणि तेच खोटे ती देणगी परत घेते. लढाई फक्त दुसऱ्या कोल्ह्याच्या वाट्याला येते. चौघांपैकी तिघांशी कोल्हा खोटे बोलतो, आणि मूळ ग्रंथ त्याबद्दल त्याचे कौतुकच करतो. जगाकडे पाहण्याची ग्रंथाची ती दृष्टी आहे. पण लक्षात घ्या: बरोबरीच्यासाठी हा श्लोक कोणतीही युक्ती सांगत नाही. ज्याचे बळ ठाऊक आहे, त्याच्याशी लढण्याखेरीज मार्ग नसतो. हेच वानराचे मगराला उत्तर. मगर चार उपायांचा विचार करत बसला होता; पण उपरा त्याच्याच जातीचा, त्याच्या बरोबरीचा आहे, म्हणून त्याने लढलेच पाहिजे. वानर पुढे जो श्लोक जोडतो, तो गाईंकडून दुधाची अपेक्षा करावी, तशी भाऊबंदांकडून धोक्याची अपेक्षा करतो. त्याच यादीत तो बायकांचा चंचलपणाही अपेक्षित गोष्ट म्हणून ठेवतो; हे मूळ ग्रंथाचे मत आहे, आणि वाचकाने ते मानलेच पाहिजे असे नाही. विषय आहे संधि-विग्रह, म्हणजे केव्हा लढावे आणि केव्हा तडजोड करावी, आणि त्याला बुद्धीची, युक्तीची, जोड. जो विकत घेता येत नाही, खुशामतीला बधत नाही, अशा बलवान प्रतिस्पर्ध्याच्याही मनात शंका पेरता येते. शेजारचा रिकामा गाळा घेऊन कोणी प्रतिस्पर्धी उभा राहू पाहतो. दुकानदार त्याला सांगतो, की मालक त्या गाळ्याचे भाडे दुप्पट करणार आहे; आणि तो दुसरीकडे जागा शोधू लागतो. पण त्याच गल्लीत तोच धंदा सुरू करणाऱ्या चुलतभावापुढे नमता येत नाही, की त्याला घाबरवून पळवता येत नाही. त्याच पदावर डोळा असलेल्या, त्याच श्रेणीतल्या सहकाऱ्याचेही तसेच. इथले खाचखळगे त्याला तुमच्याइतकेच ठाऊक असतात. याच विषयावर वानराकडे मगरासाठी आणखी एक म्हण आहे, आणि तिच्यासोबत एक गोष्ट: दुष्काळातून सुटण्यासाठी परदेशी गेलेल्या कुत्र्याची. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. मैत्रीविषयीचे मगराचे श्लोक आणि कोल्ह्याची सुभाषिते आशयाने किंवा थोडक्यात दिली आहेत. या भाष्यात वानराची पुढची गोष्ट, “परदेशी गेलेला कुत्रा”, हीसुद्धा येते.