पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
कान आणि काळीज नसलेले गाढव
जखमी सिंह
“माकड आणि मगर, भाग २” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. विकरालमुख मगराला अजूनही वाटत होते, की रक्तमुख वानराने आपल्या घरी यावे. “ये, आणि माझ्या कृतघ्नपणाचे पाप धुऊन टाक,” तो म्हणाला. “नाही तर तुझ्यापायी मी इथेच प्राण जाईपर्यंत उपवास करीन.” “मूर्खा,” वानर म्हणाला. “मी काय लंबकर्ण गाढवासारखा आहे? त्याने संकट डोळ्यांनी पाहिले, आणि तरीही तो मरायला परत गेला.” “हा लंबकर्ण कोण?” मगराने विचारले. “आणि संकट पाहिल्यावरही तो मेला कसा? मला सांग.” तेव्हा रक्तमुखाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका रानात करालकेसर नावाचा एक सिंह राहत होता. धूसरक नावाचा एक कोल्हा त्याच्या मागोमाग सगळीकडे फिरे आणि त्याची सेवा करी. एके दिवशी सिंहाची एका हत्तीशी झुंज झाली. त्यात त्याला इतक्या जबर जखमा झाल्या, की त्याला एक पाऊलही टाकता येईना. धनी शिकार करू शकेना, म्हणून सेवक उपाशी राहू लागला. भुकेने घसा आवळलेला धूसरक खंगत गेला. एके दिवशी तो म्हणाला, “महाराज, भुकेने माझी इतकी दशा झाली आहे, की पुढे पाऊल टाकवत नाही. मी आपली सेवा कशी करू?” “धूसरका,” सिंह म्हणाला, “जा, आणि असा एखादा प्राणी शोधून आण, की जो मला या अवस्थेतही मारता येईल.” कोल्हा शोधत शोधत जवळच्या एका गावात आला. तिथे एका तळ्याकाठी त्याला लंबकर्ण नावाचे एक गाढव दिसले. लंबकर्ण म्हणजे लांब कानांचा. विरळ उगवलेले खुरटे गवत ते कसेबसे चघळत होते. कोल्हा त्याच्याजवळ गेला. “मामा, नमस्कार,” तो म्हणाला. “किती दिवसांनी भेटलात! इतके रोडावलात कसे?”
कान आणि काळीज नसलेले गाढव
तीन गाढवी
“काय करू, भाच्या?” लंबकर्ण म्हणाला. “माझा मालक परीट आहे, आणि त्याला दयामाया म्हणून नाही. तो माझ्यावर जड ओझी लादून मला पिळून काढतो, आणि मूठभर चाराही देत नाही. धुळीत मिसळलेले हे गवताचे कोंब तेवढे मिळतात, आणि ते काही अंगी लागत नाहीत.” “असे असेल, मामा,” कोल्हा म्हणाला, “तर मला नदीकाठची एक सुंदर जागा ठाऊक आहे. तिथे पाचूसारखे हिरवेगार दाट गवत आहे. चला, माझ्याबरोबर तिथे राहा. आपण गप्पा मारू, सुभाषितांचा आनंद घेऊ.” “छान बोललास, भाच्या,” गाढव म्हणाले. “पण गावातले प्राणी म्हणजे रानातल्या प्राण्यांचे भक्ष्य. सुंदर जागा मला काय कामाची?” “असे म्हणू नका,” कोल्हा म्हणाला. “ती जागा माझ्या बाहूंच्या पिंजऱ्याने राखलेली आहे. तिथे दुसरे कोणी शिरू शकत नाही. शिवाय तिथे तीन गाढवी राहतात, आणि त्यांना कोणी वाली नाही. तुमचा मालक तुमचे जसे हाल करतो, तसेच परटांनी त्यांचेही केले. तिथे त्या चांगल्या गुबगुबीत झाल्या आहेत, तारुण्याने मुसमुसल्या आहेत. त्या मला म्हणाल्या, ‘मामा, एखाद्या गावात जा, आणि आमच्या योग्यतेचा नवरा घेऊन या.’ म्हणून मी तुम्हाला न्यायला आलो आहे.” हे साफ खोटे होते, आणि ते लागू पडले. कोल्ह्याचे बोलणे ऐकून गाढवाचे अंग वासनेने ठणकू लागले. “असे असेल तर मित्रा, पुढे हो,” ते म्हणाले. “चल, लवकर जाऊ.”
कान आणि काळीज नसलेले गाढव
तयार नसलेली झेप
गाढव कोल्ह्याबरोबर सिंहासमोर गेले. पण सिंह पुरता मूर्ख होता. गाढव त्याच्या झेपेच्या टप्प्यात आले होते, पण उतावळेपणाने सिंहाने त्याच्यावरून सरळ उडी मारली, आणि दूर पलीकडे जाऊन पडला. गाढवाला वाटले, वीजच कोसळली. “हे काय होते?” त्याच्या मनात आले. केवळ नशिबाने त्याला खरचटलेही नव्हते. त्याने मागे वळून पाहिले, तो पूर्वी कधीही न पाहिलेला एक क्रूर, भयानक प्राणी दिसला. त्याचे डोळे रक्तासारखे लाल होते. भीतीने गाढव धूम पळत थेट आपल्या नगरात परत गेले. “हे काय?” कोल्हा सिंहाला म्हणाला. “पाहिला मी आपला पराक्रम.” सिंह चपापला. “मी झेपेसाठी पवित्रा घेतला नव्हता,” तो म्हणाला. “काय करणार? एकदा मी पवित्रा घेतला, की हत्ती तरी सुटेल का?” “मग आता पवित्रा घेऊनच राहा,” कोल्हा म्हणाला, “कारण मी त्याला पुन्हा इथे आणणार आहे.” “मित्रा, त्याने मला समोरासमोर पाहिले, आणि तो निसटला. तो पुन्हा इथे कसा येईल? दुसरे काहीतरी घेऊन ये.” “त्याची काळजी कशाला?” कोल्हा म्हणाला. “ते माझ्यावर सोडा. मी जागा आहे.” गाढवाच्या पावलांचा माग काढत तो गेला, तेव्हा गाढव पुन्हा त्याच जुन्या जागी चरताना दिसले. कोल्ह्याला पाहताच गाढव म्हणाले, “कुठे नेले होतेस रे मला, भाच्या! नशीब म्हणून वाचलो. सांग, तो भयंकर प्राणी कोण होता? त्याचा फटका विजेसारखा आला, आणि मी थोडक्यात बचावलो.”
कान आणि काळीज नसलेले गाढव
तुम्हाला धरायला हात पुढे केला
कोल्हा हसला. “मामा, ती गाढवीच होती. तिने स्वतःला मोठ्या मोहकपणे नटवले होते. तुम्हाला पाहताच ती प्रेमाने उचंबळून तुम्हाला मिठी मारायला उठली. पण तुम्ही लाजलात आणि पळू लागलात. तेव्हा तुम्हाला थांबवायला तिने हात पुढे केला. एवढेच झाले. तेव्हा चला. तिने तुमच्यासाठी प्राण जाईपर्यंत उपवास करायचे ठरवले आहे. ती म्हणते, ‘लंबकर्ण माझा नवरा झाला नाही, तर मी आगीत उडी घेईन, पाण्यात जीव देईन, नाही तर विष खाईन. त्याच्यावाचून मला राहवत नाही.’ दया करा, आणि परत चला. नाही आलात, तर एका स्त्रीच्या मरणाचे पाप तुमच्या माथी बसेल, आणि मदन तुमच्यावर कोपेल.” आणि त्याने एका श्लोकाने बाजी पक्की केली. श्लोक म्हणतो, स्त्री म्हणजे मदनाची स्वतःची मुद्रा, सगळे कल्याण जिंकून देणारी. स्वर्गाच्या किंवा मोक्षाच्या आशेने जे मूर्ख तिचा त्याग करतात, त्यांना त्या दोषाची शिक्षा मिळते, आणि लवकर मिळते. कोणी नागडे साधू होतात, कोणी मुंडन केलेले, कोणी भगवे वस्त्रधारी, कोणी जटाधारी तपस्वी, तर कोणी हाती कवटी घेऊन फिरणारे कापालिक. कोल्ह्याकडे असे शंभर युक्तिवाद होते, आणि गाढवाने ते सगळे गिळले. गाढव पुन्हा त्याच्याबरोबर निघाले आणि पुन्हा सिंहासमोर येऊन उभे राहिले. या वेळी सिंहाने झेपेचा पवित्रा घेतलेला होता. त्याने गाढवाला जागच्या जागी ठार केले.
कान आणि काळीज नसलेले गाढव
कान नाहीत, काळीज नाही
मग सिंहाने कोल्ह्याला प्रेताची राखण करायला ठेवले, आणि तो नदीवर स्नानाला गेला. तो गेला असताना कोल्ह्याने निव्वळ हावरटपणाने गाढवाचे कान आणि काळीज खाऊन टाकले. स्नान करून आणि यथाविधी कर्मे उरकून सिंह परत आला, तेव्हा त्याला गाढव कानांविना आणि काळजाविना दिसले. तो संतापाने पेटला. “नीचा! हे काय लाजिरवाणे कृत्य केलेस? त्याचे कान आणि काळीज खाऊन बाकीचे तू उष्टे करून ठेवलेस.” “महाराज, असे म्हणू नका,” कोल्हा नम्रपणे म्हणाला. “त्याला कान नव्हते, आणि काळीजही नव्हते. नाही तर इथे येऊन, आपल्याला डोळ्यांनी पाहून, घाबरून पळून गेल्यावर तो परत आला असता का? म्हणतातच ना:” आगतश्च गतश्चैव दृष्ट्वासौ त्वां भयानकम् । अकर्णहृदयो मूर्खो गत्वा यः पुनरागतः ॥ तो आला, आणि तुम्ही किती भयानक आहात हे पाहून निघून गेला. एकदा गेल्यावर जो मूर्ख परत आला, त्याला ना कान होते, ना काळीज. सिंहाला ते पटले. त्याने कोल्ह्याला मांसाचा वाटा दिला, आणि स्वतःचा वाटा निर्धास्त मनाने खाल्ला. “म्हणून मी म्हणतो,” वानर म्हणाला, “मी काही लंबकर्ण नाही.”
कान आणि काळीज नसलेले गाढव
ही गोष्ट काय शिकवते
वानराचा मुद्दा असा: मूर्ख माणूस एकदा पाहिलेल्या संकटात पुन्हा चालत जातो. लंबकर्णाने सिंह स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिला, आणि तो पळाला. तो परत आला, कारण दुसरी गोष्ट पहिलीपेक्षा अधिक गोड होती. गाढवाने जे पाहिले, ते कोल्हा नाकारत नाही. तो त्याला नवे नाव देतो: ती वीज म्हणजे त्याला धरायला हात पुढे करणारी प्रेयसी. मग तो वासनेवर कर्तव्याचे ओझे रचतो: स्त्रीच्या मरणाचे पाप त्याच्या माथी, मदनाचा कोप. आणि गाढव पुन्हा त्याच जागी चालत जाते. कोल्ह्याची दुसरी चलाखी स्वतःच्या धन्यावर आहे, आणि तीही त्याच कारणाने चालते. धन्याच्या शिकारीचे कान आणि काळीज त्याने खाल्ले आहेत. त्याची सबब चोरीला स्तुतीचे रूप देते: “तुम्ही किती भयानक आहात हे पाहून” गाढव पळाले, म्हणजे त्याला कान किंवा काळीज असणे शक्यच नाही. स्वतःविषयी असे जो सिंह खरे मानतो, तो बाकीचेही खरे मानणारच. या विनोदाखाली मुख्य कथा वाहते आहे. मगर वानराचे काळीज न्यायला आला होता; हा वानर स्वतःचे काळीज जपणार आहे. आणि आता मगर प्राण जाईपर्यंत उपवास करण्याची धमकी देतो. हीच धमकी त्याच्या बायकोने त्याच्यावर वापरली होती. आणि हीच कोल्ह्याने एका गाढवीच्या तोंडी घातली, जी कधी अस्तित्वातच नव्हती. दोन्ही चलाख्यांत ग्रंथाचे दोन धडे आहेत: विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक; आणि बुद्धी, म्हणजे हुशाराने मूर्खाला आपल्या कामी लावणे. एखाद्या योजनेत माणसाची बचत बुडते, आणि तोच प्रवर्तक त्याला पुन्हा बोलावतो. त्याला सांगितले जाते, तो तोटा म्हणजे फक्त पहिली फेरी होती; खरा नफा आता आहे, आणि बाकीचे आधीच सामील झाले आहेत. त्याने संकट पाहिलेले असते, तरी तो परत जातो, कारण नव्या गोष्टीत त्याला हवे ते नेमके देऊ केलेले असते. एखादा दलाल मालकाची जमीन विकतो आणि किमतीतला काही भाग स्वतः ठेवतो. तो सांगतो, खरेदीदारांनी कमी पैसे दिले ते एवढ्यासाठीच, की तुमच्या दर्जाच्या माणसाने घासाघीस करताना दिसणे बरे नव्हे. मालक खूश होतो, आणि खरेदीखताकडे कधी पाहतही नाही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. स्त्री म्हणजे अमृत आणि विषही, हा श्लोक वगळला आहे, आणि कळत असूनही चूक करण्याविषयीचा एक श्लोकही.