पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
खरे सांगणारा कुंभार, भाग १
दुसरा युधिष्ठिर
“कान आणि काळीज नसलेले गाढव” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. पाहिलेल्या संकटात पुन्हा चालत जाणारे मूर्ख गाढव मी नव्हे, असे रक्तमुख वानराने विकरालमुख मगराला सांगितले होते. मग तो त्याच्यावरच उलटला. “मूर्खा, तू डाव टाकलास, आणि मग युधिष्ठिरासारखे खरे सांगून तो हातचा घालवलास. म्हणतात ते खरेच आहे:” स्वार्थमुत्सृज्य यो दम्भी सत्यं ब्रूते स मन्दधीः । स स्वार्थाद्भ्रश्यते नूनं युधिष्ठिर इवापरः ॥ जो ढोंगी स्वतःचा स्वार्थ सोडून खरे बोलतो, तो मंदबुद्धी. दुसऱ्या युधिष्ठिरासारखा तो हाती आलेले हमखास गमावतो. हा युधिष्ठिर म्हणजे महाभारतातला, सत्यवचनी म्हणून प्रसिद्ध असलेला थोरला पांडव राजा नव्हे. हा त्याच नावाचा एक कुंभार होता. “ते कसे?” मगराने विचारले, आणि वानराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात एक कुंभार राहत होता. एके दिवशी तो पायाखाली न पाहता भरधाव धावत होता, आणि फुटक्या मडक्याच्या धारदार काठावर पडला. खापराच्या टोकाने त्याचे कपाळ फुटले. अंगावरून रक्ताच्या धारा वाहत असताना तो कसाबसा उठला. जखम भरत असताना त्याने कुपथ्य केले, आणि तिचा एक विद्रूप व्रण झाला. काही काळाने त्या देशात दुष्काळ पडला. भुकेने खंगलेला कुंभार राजसेवेतल्या काही लोकांबरोबर दुसऱ्या देशात गेला, आणि तिथे तोही एका राजाच्या सेवेत राहिला. त्याच्या कपाळावरचा विद्रूप व्रण पाहून राजाने विचार केला, “हा नक्कीच कोणी वीर असणार. म्हणूनच त्याची जखम समोर, कपाळावर आहे.” तेव्हापासून राजा इतर कोणाहीपेक्षा त्याच्यावर अधिक मर्जी ठेवू लागला, आणि त्याला मानसन्मान, बक्षिसे आणि बरेच काही देऊ लागला. राजाची ही खास मर्जी पाहून दरबारातले राजपुत्र मत्सराने जळू लागले, पण राजाच्या भीतीने ते गप्प राहिले.
खरे सांगणारा कुंभार, भाग १
सरळ उत्तर
एके दिवशी राजाने आपल्या योद्ध्यांची पाहणी केली. हत्ती सजवले जात होते, घोड्यांवर चिलखते चढवली जात होती, सैनिकांची तपासणी चालली होती. त्या ओघात राजा कुंभाराकडे वळला. “राजपुत्रा, तुझे नाव काय, आणि जात कोणती? कोणत्या लढाईत तुला कपाळावर ही जखम झाली?” “महाराज,” तो म्हणाला, “मी जन्माने कुंभार आहे, आणि माझे नाव युधिष्ठिर. ही कोणत्याही शस्त्राची जखम नाही. मी दारू पिऊन फुटक्या मडक्यांनी भरलेल्या अंगणातून धावत होतो, आणि एका खापरावर पडलो. खापराने झालेली ती जखम भरून तिचा हा कुरूप व्रण झाला.” राजाने विचार केला, “म्हणजे राजपुत्र म्हणून मिरवणाऱ्या एका कुंभाराने मला फसवले.” त्याने त्याला मानगुटीला धरून बाहेर काढायला लावले. ते झाल्यावर कुंभार म्हणाला, “महाराज, असे करू नका. लढाईत माझ्या हातांची करामत पाहा.” “महाशय, तुम्ही सर्व गुणांची खाण असाल,” राजा म्हणाला. “तरीही जा.” आणि त्याने त्याला एक गोष्ट सांगितली. ही गोष्ट इथे थांबते; तिच्या आत सांगितलेली गोष्ट आधी येते, आणि ती “खरे सांगणारा कुंभार, भाग २” या भागात पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. राजाची गोष्ट पुढच्या गोष्टीत येते; कुंभाराची कथा, ती काय शिकवते त्यासह, “खरे सांगणारा कुंभार, भाग २” या भागात पूर्ण होते.