पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
खरे सांगणारा कुंभार, भाग २
त्यांना कळायच्या आत
“खरे सांगणारा कुंभार, भाग १” या भागात थांबलेली ही गोष्ट, तिच्या आत सांगितलेल्या गोष्टीनंतर, इथे पुढे सुरू होते. कपाळावरचा व्रण लढाईतली जखम समजून एका राजाने कुंभार युधिष्ठिरावर मर्जी ठेवली होती. मग कुंभाराने त्याला सांगितले, की तो व्रण दारू पिऊन खापरावर पडल्याने झाला आहे. राजाने त्याला सेवेतून हाकलून दिले. लढाईत माझी परीक्षा घ्या, अशी कुंभाराने विनवणी केली, तेव्हा राजाने उत्तरादाखल सिंहिणीने वाढवलेल्या कोल्ह्याच्या पिल्लाची गोष्ट सांगितली. गोष्ट संपल्यावर राजा म्हणाला, “तेव्हा तूही इथून निघून जा, आणि लवकर. हे बहाद्दर योद्धे तू कुंभार आहेस हे अजून जाणत नाहीत, तोवर जा. इथे राहिलास, तर तुझे हसे होईल, आणि तू मरशील.” हे ऐकताच कुंभाराने तत्काळ पळ काढला. “म्हणून मी म्हणतो,” रक्तमुख वानर विकरालमुख मगराला म्हणाला, “खरे बोलणारा ढोंगी हाती आलेले गमावतो.”
खरे सांगणारा कुंभार, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
वानराचे सुभाषित निर्ढावलेले आहे, आणि ते मुद्दामच तसे आहे: एकदा डाव टाकला, की खरे बोलणे ही डाव टाकणाऱ्याला न परवडणारी चैन ठरते. तो हे मगराविषयी म्हणतो. मगराने डाव टाकला, आणि खरे सांगून तो बिघडवला. भर समुद्रात त्याने वानराला सांगून टाकले, की आपण त्याचे काय करणार आहोत. कुंभाराची गोष्ट वानराच्या गरजेपेक्षा जास्त सांगते. कुंभाराने स्वतःला कधीच वीर म्हणवले नव्हते. दारू पिऊन पडल्याच्या खुणेला राजानेच सैनिकाची जखम समजले, आणि एका व्रणासाठी माणसाला मोठे केले. पाहणीच्या दिवशी राजाने सरळ विचारले, तोपर्यंतच ती मर्जी टिकली. कुंभाराने सरळ उत्तर दिले, आणि राजाच्या चुकीची किंमत एकट्या त्यानेच मोजली. लढाईत आपली परीक्षा घ्यावी, असे त्याने मागितले, आणि त्याला एक गोष्ट ऐकवून वाटेला लावले. त्याचा जन्म कळल्यावर राजाला दुसरे काहीच महत्त्वाचे वाटले नाही. आणि त्याच्या योद्ध्यांनाही त्याचा जन्म कळला, तर ते काय करतील, याचा इशारा राजाने त्याला दिला. ग्रंथाच्या स्वतःच्या भाषेत, सेवेत हाती आलेले असे गमावले जाते. एखाद्याला त्याच्या कागदपत्रांतल्या एका ओळीसाठी नोकरी मिळते. मालकाने ती ओळ चुकीची वाचलेली असते, आणि तो ती तशीच राहू देतो. वार्षिक आढाव्यात त्याला त्याविषयी सरळ विचारले जाते. तो सरळ उत्तर देतो, आणि त्याची नोकरी जाते; त्याने काम चांगले केले होते का, हे कोणी विचारत नाही. गैरसमजावर मोठा झालेला लाडका माणूस कोणी तो सरळ प्रश्न विचारेपर्यंतच टिकतो. ग्रंथाचा सल्ला वानराचाच: गप्प राहा. वाचकाला कदाचित असा एखादा मार्ग पसंत पडेल, ज्याचा गोष्ट विचारच करत नाही. चुकीचा समज लवकर दूर केलेला बरा: त्यावर मेहेरबान्यांचे थर साचण्याआधी तो दूर केला, तर सर्वांत कमी किंमत मोजावी लागते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. हा “खरे सांगणारा कुंभार, भाग १” या भागात सुरू झालेल्या कथेचा शेवट आहे; दोन्ही भाग काय शिकवतात, ते इथे दिले आहे.