पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
खिंकाळणारा राजा आणि मुंडन केलेला मंत्री
रुसलेल्या दोघी
“बायकोला अर्धे आयुष्य देणारा ब्राह्मण” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. रक्तमुख वानराचे विकरालमुख मगराशी बोलणे अजून संपले नव्हते. मगराच्या बायकोला वानराचे काळीज हवे होते, म्हणून मगराने त्याला तिच्याकडे पळवून नेण्याचा प्रयत्न केला होता. “आणखी एक गोष्ट ऐकण्यासारखी आहे,” वानर पुढे म्हणाला, “बायकांनी मागितले, की पुरुष काय काय करतो, याची.” “ती कशी?” असे मगराने विचारले. पुरुष बाईसाठी काय करतो, हे दाखवण्यासाठी वानराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. पूर्वी नंद नावाचा एक राजा होता. तो बळासाठी आणि शौर्यासाठी प्रसिद्ध होता, आणि अनेक राजे त्याच्यापुढे झुकत. त्याचा मंत्री वररुची सर्व शास्त्रांत पारंगत होता. वररुचीची बायको प्रेमाच्या रुसव्यात त्याच्यावर रागावून बसली होती. मनधरणीचे होते नव्हते ते सगळे उपाय त्याने करून पाहिले, पण ती काही बधेना. शेवटी तो म्हणाला, “प्रिये, काय केले म्हणजे तुला आवडेल ते सांग. ते काहीही असो, मी करीन.” बऱ्याच वेळाने ती बोलली. “तुम्ही डोक्याचे मुंडन करून माझ्या पाया पडलात,” ती म्हणाली, “तर कदाचित माझा राग थोडा कमी होऊ लागेल.” त्याने तसे केले, आणि ती खूश झाली.
खिंकाळणारा राजा आणि मुंडन केलेला मंत्री
राजाच्या तोंडात लगाम
नंद राजाची राणीही अगदी तशीच त्याच्यावर रुसली होती. राजाने कितीही विनवले, तरी तिचा राग शांत होईना. “प्रिये,” तो म्हणाला, “तुझ्याविना मी क्षणभरही जगू शकत नाही. मी तुझ्या पाया पडून तुझी समजूत घालीन.” “मला तुमच्या तोंडात लगाम घालू द्या,” ती म्हणाली, “तुमच्या पाठीवर बसू द्या, आणि तुम्हाला पळवू द्या. पळताना तुम्ही घोड्यासारखे खिंकाळलात, तर माझा राग जाईल.” आणि तसेच झाले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी राजा दरबारात बसला होता, तेव्हा वररुची आत आला. राजाने त्याला पाहिले आणि विचारले, “वररुची, कोणतेही पर्व नसताना तुझे डोके भादरलेले का दिसते?” वररुचीने एका सुभाषिताने उत्तर दिले: न किं दद्यान्न किं कुर्यात्स्त्रीभिरभ्यर्थितो नरः । अनश्वा यत्र हेषन्ते शिरोऽपर्वणि मुण्डितम् ॥ बायकांनी मागितले, की पुरुष काय देणार नाही, आणि काय करणार नाही? घोडे नसलेले खिंकाळतात, आणि कोणतेही पर्व नसताना डोकी भादरली जातात. “तेव्हा, मूर्खा,” वानर म्हणाला, “नंद आणि वररुचीसारखा तूही बायकोच्या ताटाखालचे मांजर आहेस. तिच्या शब्दावर तू मला मारायची युक्ती शोधायला निघालास.”
खिंकाळणारा राजा आणि मुंडन केलेला मंत्री
ही गोष्ट काय शिकवते
वानराकडे मगरासाठी एक शब्द आहे: बायकोच्या ताटाखालचे मांजर. आणि गोष्ट मगराला मोठी प्रतिष्ठित सोबत देते: सर्व शास्त्रांत पारंगत मंत्री, आणि ज्याच्यापुढे राजे झुकत असा राजा. दोघेही रागावलेल्या बायकोला तिची किंमत मोजतात, एक आपल्या केसांनी, दुसरा तोंडातल्या लगामाने. सुभाषित हे ग्रंथाचे मत आहे, आणि ते सर्वसाधारणपणे सांगितले आहे: बायकांनी मागितले, की पुरुष देणार नाही किंवा करणार नाही, असे काहीच नसते. गोष्ट दोघांचीही थट्टा करते; ही प्रेमातली रुसव्याफुगव्याची भांडणे आहेत, आणि दोन्ही बायकांचा राग जातो. पण वानर ती ज्या कामासाठी वापरतो, ते थट्टेचे नाही. मुंडन केलेल्या डोक्याने मंत्र्याची थोडी प्रतिष्ठा जाते. ज्या मित्राने मगराला खाऊ घातले, त्याचाच जीव घ्यायला मगर बायकोच्या शब्दावर निघाला होता. दुबळेपणा तोच; फक्त किंमत वेगळी. विषय आहे गृह, म्हणजे घरसंसार. कोणाचीही शिफारस न ऐकण्याबद्दल एक जिल्हा अधिकारी प्रसिद्ध असतो. बायकोने सांगितले म्हणून तो एका नातेवाइकाच्या फाइलवर सही करतो, आणि पुढच्या आठवड्यापर्यंत कोणाचा दरवाजा ठोठावायचा, हे सगळ्या कचेरीला कळलेले असते. वानराचा मगरावर आणखी एक आरोप आहे. भर समुद्रात, वानर पाठीवर असताना, मगराने आपण काय करणार आहोत ते त्याला सांगितले, आणि त्याच्याच जिभेने त्याचा बेत उधळला. हा विषय मंत्राचा, म्हणजे आपला बेत गुप्त ठेवण्याचा, आणि वानर पुढे जी गोष्ट सांगतो, ती हाच मुद्दा मांडते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. या भाष्यात वानराची पुढची गोष्ट, “वाघाच्या कातड्यातले गाढव”, हीसुद्धा येते.