पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
माकड आणि मगर, भाग १
हातचे गमावणे
अमरशक्ती राजाच्या तिन्ही मुलांना सहा महिन्यांत शहाणे करीन, अशी प्रतिज्ञा करणारे वृद्ध ब्राह्मण म्हणजे विष्णुशर्मा. त्यांचे चौथे तंत्र, लब्धप्रणाश, म्हणजे हाती आलेले गमावून बसणे. ते एका श्लोकाने सुरू होते: प्राप्तमर्थं तु यो मोहात्सान्त्वैः प्रतिमुञ्चति । स तथा वञ्च्यते मूढो मकरः कपिना यथा ॥ हाती आलेला लाभ जो मूर्ख गोड बोलण्याला भुलून सोडून देतो, तो माकडाने मगराला फसवले तसा फसतो. “ते कसे?” राजपुत्रांनी विचारले, आणि विष्णुशर्मांनी त्यांना ही गोष्ट सांगितली. हीच चौथ्या तंत्राची मुख्य कथा. ती या गोष्टीपासून तंत्राच्या शेवटच्या गोष्टीपर्यंत चालते: एका माकडाची आणि एका मगराची मैत्री, आणि मगराच्या बायकोने त्या मैत्रीतून काय मागितले, याची ही कथा. पहिल्या तीन तंत्रांप्रमाणे इथेही पात्रे वाटेत एकमेकांना गोष्टी सांगतात. अशी प्रत्येक गोष्ट स्वतंत्रपणे, जिथे ती सांगितली जाते तिथेच, दिली आहे. मुख्य कथा कुठे थांबते आणि कुठे पुढे सुरू होते, हे गोष्टीच्या शेवटी किंवा सुरुवातीला एका ओळीत सांगितले आहे. समुद्राच्या काठी जांभळाचे एक मोठे झाड होते. त्याला बारा महिने फळे लगडलेली असत. त्यावर रक्तमुख नावाचा एक वानर राहत होता. एके दिवशी विकरालमुख नावाचा एक मगर समुद्रातून बाहेर आला, आणि त्या झाडाखालच्या मऊ वाळूवर येऊन बसला.
माकड आणि मगर, भाग १
वाळूवरचा पाहुणा
रक्तमुख त्याच्याशी बोलू लागला. “तू माझा पाहुणा आहेस,” तो म्हणाला. “मी देतो ती ही जांभळे खा. अमृतासारखी गोड आहेत.” धर्मशास्त्र सांगते, पाहुणा कोणीही असो, आवडता की नावडता, मूर्ख की विद्वान, त्याचा मान ठेवलाच पाहिजे. पाहुण्याला त्याचे कूळ किंवा देश कधी विचारू नये, असे मनूने सांगितले आहे. म्हणून माकडाने त्याला फळे दिली. मगराने ती खाल्ली, आणि गप्पांत रमून बराच वेळ थांबून मग तो घरी गेला. पुढे तो नेमच होऊन बसला. रोज ते दोघे जांभळाच्या सावलीत बसत, इकडच्या तिकडच्या गप्पा मारत, आणि दोघेही खूश असत. न खाल्लेली जांभळे मगर घरी नेई, आणि बायकोला देई. एके दिवशी तिने विचारले, “स्वामी, अशी फळे तुम्हाला मिळतात कुठून? हे तर निव्वळ अमृत आहे.” “माझा एक जिवलग मित्र आहे,” तो म्हणाला, “रक्तमुख नावाचे माकड. तो प्रेमापोटी मला ही फळे देतो.” “मग अशी फळे रोज खाणाऱ्याचे काळीज अमृताचेच असणार,” ती म्हणाली. “बायकोचा तुम्हाला काही उपयोग असेल, तर त्याचे काळीज मला आणून द्या. ते खाल्ले की म्हातारपण आणि त्याच्याबरोबर येणारी दुखणी माझ्याजवळ फिरकणार नाहीत, आणि मी तुमच्यासोबत सुखाने राहीन.”
माकड आणि मगर, भाग १
मानलेला भाऊ
“एक तर तो आता आपला भाऊ झाला आहे,” मगर म्हणाला. “आणि दुसरे, तो आपल्याला खाऊ घालतो. मी त्याला मारू शकत नाही. हा वाईट विचार सोडून दे. माणसाला पहिला जन्म आई देते, आणि दुसरा जन्म वाणी देते. शब्दाने जोडलेला नातेवाईक सख्ख्या भावापेक्षाही जवळचा, असे म्हणतात.” बायकोने याचा स्वतःचा अर्थ लावला. “माझे मागणे तुम्ही आजवर कधी एकदाही नाकारले नाही,” ती म्हणाली. “तेव्हा ही नक्कीच कोणी वानरी असणार. ती तुम्हाला आवडते. म्हणूनच तुम्ही दिवसभर तिथेच रेंगाळता, आणि मला हवे ते देत नाही. रात्री जवळ येता तेव्हा तुमचे सुस्कारे आगीसारखे गरम असतात. मला मिठीत घेता, चुंबन घेता, तेव्हा तुम्ही ढिले पडता. तुमच्या मनात दुसरीच कोणी बसली आहे.” मगर काकुळतीला येऊन तिची विनवणी करू लागला. “मी तुझ्या पाया पडतो. मी तुझा दास आहे. माझ्या प्राणप्रिये, तू माझ्यावर का रागावली आहेस?” तिच्या डोळ्यांतून धारा लागल्या होत्या. “लबाड कुठले,” ती म्हणाली. “तुमच्या शंभर इच्छांसोबत ती तुमच्या मनात राहते, खोट्या नखऱ्यांनी सजलेली. तिथे माझ्यासाठी जागाच नाही. तेव्हा हे पाया पडण्याचे नाटक पुरे.” “शिवाय,” ती पुढे म्हणाली, “ती तुमची लाडकी नसेल, तर मी सांगते तसे तुम्ही तिला का मारत नाही? आणि तो नर वानर असेल, तर त्याच्यावर एवढे प्रेम कशासाठी? पुरे झाले. त्याचे काळीज खाल्ल्याशिवाय मी अन्नाला शिवणार नाही, मरेपर्यंत उपवास करीन, आणि माझ्या मरणाचे पाप तुमच्या माथी.” तिचा निश्चय पक्का आहे, हे त्याने ओळखले, आणि काळजीने तो खचला. “म्हण किती खरी आहे,” त्याच्या मनात आले. “वज्रलेप, मूर्ख, बायका, खेकडा, मासे, नीळ आणि दारुडा: एकदा पकड घेतली की यांपैकी कोणीच ती सोडत नाही. आता काय करू? त्याला मारू तरी कसे?” हाच विचार मनात घोळवत तो माकडाकडे गेला. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. पाहुण्याविषयीचे श्लोक थोडक्यात दिले आहेत, आणि नवराबायकोचे श्लोकांतले भांडण गद्यात दिले आहे. ही कथा “माकड आणि मगर, भाग २” या भागात पुढे चालू राहते, आणि दोन्ही भाग काय शिकवतात, ते त्याच भागात आहे.