पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
माकड आणि मगर, भाग २
आमच्या घरी चल
विकरालमुख मगराच्या बायकोला त्याचा मित्र रक्तमुख याचे काळीज हवे होते. रक्तमुख म्हणजे समुद्रकाठच्या जांभळाच्या झाडावर राहणारा वानर. ते मिळाले नाही तर मरेपर्यंत उपवास करीन, अशी शपथ तिने घेतली होती. म्हणून मगर त्या झाडाकडे गेला. तो उशिरा आला, आणि चिंतेत दिसला, हे रक्तमुखाने हेरले. “मित्रा,” तो म्हणाला, “आज इतका उशीर का? तोंड असे का उतरले आहे? ना हसून बोलणे, ना तुझी ती खुमासदार सुभाषिते?” मग मगराने त्याला खोटेच सांगितले. “मित्रा, आज तुझी वहिनी मला फार टाकून बोलली. ‘कृतघ्न कुठले,’ ती म्हणाली, ‘रोज मित्राच्या जिवावर जगता, आणि त्याला आपल्या घराचे दारसुद्धा कधी दाखवले नाही. ब्रह्महत्या करणाऱ्यालाही प्रायश्चित्त आहे, पण कृतघ्नाला नाही. माझ्या दिरांना घरी आणा आणि त्यांच्या उपकाराची फेड करा. नाही तर आता माझी भेट थेट परलोकातच.’ “म्हणून मला उशीर झाला. एवढा वेळ मी तुझ्यावरून तिच्याशी भांडत होतो. तेव्हा माझ्याबरोबर घरी चल. तुझ्या वहिनीने तुझ्या स्वागताची सगळी तयारी केली आहे, दारावर तोरणे बांधली आहेत, आणि ती तुझी आतुरतेने वाट पाहते आहे.”
माकड आणि मगर, भाग २
मैत्रीची सहा लक्षणे
“वहिनी बरोबरच बोलल्या,” रक्तमुख म्हणाला. “देणे आणि घेणे, आपले गुपित सांगणे आणि दुसऱ्याचे विचारणे, मित्राकडे जेवणे आणि त्याला जेवू घालणे: ही प्रेमाची सहा लक्षणे. पण आम्ही राहतो रानात, आणि तुझे घर पाण्याखाली. मी तिथे येणार कसा? त्यापेक्षा वहिनींनाच इकडे घेऊन ये. मी त्यांना नमस्कार करीन आणि त्यांचा आशीर्वाद घेईन.” “मित्रा,” मगर म्हणाला, “आमचे घर समुद्रात पुढे एका सुंदर बेटावर आहे. माझ्या पाठीवर बस, आणि आरामात चल. कसलीही भीती बाळगू नकोस.” वानराला फार आनंद झाला. “असे असेल तर मित्रा, घाई कर. उशीर कशाला? हा मी तुझ्या पाठीवर बसलो.” ते निघाले. अथांग समुद्रात मगर पुढे पुढे पोहत चालला आहे, हे पाहून वानराला भीतीने घेरले. “भाऊ, हळू चल,” तो म्हणाला. “लाटांनी मी भिजून चाललो आहे.” मगराने विचार केला. “हा इथे माझ्या पाठीवरून घसरला, तरी पाणी एवढे खोल आहे की तो तिळभरही हलू शकणार नाही. तो माझ्या मुठीत आहे. तेव्हा माझा बेत त्याला सांगून टाकतो, म्हणजे तो आपल्या इष्टदेवतेचे स्मरण करील.” मग तो उघड म्हणाला, “मित्रा, तुझा विश्वास संपादन करून मी तुला इथे आणले आहे, ते तुला मारण्यासाठी. माझ्या बायकोने तसे सांगितले आहे. तुझ्या देवाचे स्मरण कर.” “भाऊ, मी तिचे किंवा तुझे काय वाकडे केले आहे, म्हणून तू माझ्या जिवावर उठलास?”
माकड आणि मगर, भाग २
रिकामे काळीज
“असे आहे. ती अमृतासारखी गोड फळे तिने चाखली, आणि आता तिला तुझे काळीज खाण्याची तीव्र इच्छा झाली आहे. म्हणून मी हे केले.” वानराची बुद्धी चटकन चालली. “असे होते तर मित्रा, तिथेच मला का सांगितले नाहीस? मी माझे गोड काळीज बरोबर घेऊन आलो असतो. ते मी जांभळाच्या झाडाच्या एका ढोलीत ठेवतो. आता तू मला उगाच इथे आणलेस, रिकाम्या काळजानिशी, गोड काळीज मागेच ठेवून.” मगराला आनंद झाला. “असे असेल तर मित्रा, ते काळीज मला दे. माझी ती दुष्ट बायको ते खाईल आणि उपवास सोडेल. मी स्वतः तुला जांभळाच्या झाडापाशी परत नेतो.” तो वळला आणि झाडाकडे पोहत निघाला. वाटभर वानर सगळ्या देवदेवतांना शंभर नवस बोलत होता. अखेर तो किनाऱ्याला पोचला, टुणकन उडी मारून झाडापाशी गेला, आणि झाडावर चढला. “माझा जीव परत मिळाला,” रक्तमुखाच्या मनात आले. “म्हण खरी आहे: अविश्वासूवर विश्वास ठेवू नये, आणि विश्वासूवरही ठेवू नये. विश्वासातून आलेले संकट माणसाला मुळासकट कापून काढते. आज जणू माझा पुनर्जन्मच झाला.” “मित्रा,” मगर म्हणाला, “ते काळीज दे, म्हणजे तुझी वहिनी ते खाईल आणि उपवास सोडून उठेल.”
माकड आणि मगर, भाग २
पुन्हा कधीच नाही
वानर त्याला हसला, आणि त्याने त्याला चांगलेच सुनावले. “मूर्खा, विश्वासघातक्या! कोणाला दोन काळजे असतात का? घरी जा, आणि या जांभळाखाली पुन्हा कधी पाय ठेवू नकोस. एकदा उलटलेल्या मित्राला जो पुन्हा जवळ करतो, तो स्वतःच्या मरणालाच मिठी मारतो.” मगर शरमला. “मी असा मूर्खासारखा माझा बेत त्याला का सांगितला?” त्याच्या मनात आले. “त्याने पुन्हा माझ्यावर विश्वास ठेवला, तर कसेही करून मी त्याला वश करीन.” म्हणून तो म्हणाला, “मित्रा, तिला कोणत्याही काळजाची गरज नाही. तुझे आमच्यावर किती प्रेम आहे, ते पाहायला मी केवळ थट्टेने तसे म्हणालो. पाहुणा म्हणून आमच्या घरी चल. तुझी वहिनी तुला भेटायला उतावीळ झाली आहे.” “चालता हो, दुष्टा,” वानर म्हणाला. “मी येणार नाही. कारण:” बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । आख्याहि भद्रे प्रियदर्शनस्य न गङ्गदत्तः पुनरेति कूपम् ॥ भुकेलेला माणूस कोणते पाप करणार नाही? खचलेली माणसे निर्दय होतात. बाई, प्रियदर्शनाला सांग: गंगदत्त पुन्हा विहिरीत येणार नाही. “ते कसे?” मगराने विचारले. तेव्हा खोट्या मित्राच्या तावडीतून सुटलेला पुन्हा त्याच्याकडे कधी जात नाही, हे दाखवण्यासाठी वानराने त्याला गंगदत्त बेडूकराजाची गोष्ट सांगितली.
माकड आणि मगर, भाग २
ही गोष्ट काय शिकवते
या तंत्राचे नाव एका गोष्टीत सांगायचे, तर ही गोष्ट. आणि मगर एक नाही, दोन लाभ गमावतो: आधी त्याला खाऊ घालणारा मित्र, आणि मग तोच मित्र सावज म्हणून. पहिला लाभ त्याने बायकोच्या हट्टापायी सोडला, तोही आधी मित्राची बाजू नीट मांडल्यानंतर. दुसरा त्याने भर समुद्रात आपला बेत सांगून फेकून दिला; खोल पाण्यातला वानर आता आपल्या हातचाच, अशी त्याची खात्री होती. मग झाडावर ठेवलेल्या गोड काळजाविषयी वानराने गोड गोड बोलून त्याला भुलवले. तो माघारी पोहत आला आणि हातचे सोडून बसला, अगदी सुरुवातीचा श्लोक म्हणतो तसे. नंतर त्याने स्वतः केलेले गोड बोलणे फार उशिराचे ठरले. वानर दुसरी बाजू दाखवतो. सुटकेचा मार्ग नसताना तो गयावया करत नाही, वाद घालत नाही. तो मगराला असे कारण देतो, की मगरालाच त्याला परत किनाऱ्यावर न्यावेसे वाटेल. ती युक्ती चालली, कारण मगर ज्यासाठी आला होता, नेमके तेच तिने त्याला देऊ केले. एकदा झाडावर पोचल्यावर मात्र त्याला कोणतीही गोष्ट खाली आणू शकली नाही, ना विनवणी, ना ती “थट्टा”. विश्वासूवरही विश्वास ठेवू नये, हे त्याचे सुभाषित निष्ठुर आहे, आणि ग्रंथाला ते तसेच अभिप्रेत आहे: भर समुद्रातून परत येताना माणूस हेच शिकतो. विषय आहे लब्धप्रणाश, म्हणजे हाती आलेले गमावणे, आणि त्याबरोबर विश्वास आणि फसवणूक. हवी ती सही होण्याच्या बेतात असते. तेवढ्यात माणूस समोरच्याच्या नकळत करारात घुसवलेल्या कलमाची फुशारकी मारू लागतो, आणि समोरचा हातातले पेन खाली ठेवतो. दुसऱ्या एकावर, त्याच्या सल्लागारांपासून दूर, तिथल्या तिथे सही करण्याचा दबाव येतो. तो म्हणतो, कागदपत्रे घरी राहिली; घरी जातो, आणि परत येत नाही. आणि “मी फक्त तुझी परीक्षा पाहत होतो,” हे वाक्य आजही पकडल्या गेलेल्याचेच असते. ग्रंथ बायकोविषयी, आणि एकूणच स्त्रियांविषयी, कठोर आहे. त्याचे सुभाषित स्त्रियांना मूर्ख, खेकडे आणि दारुडे यांच्या पंक्तीत बसवते, एकदा धरलेले कधीच न सोडणारे म्हणून. हे ग्रंथाचे मत आहे; वाचकाने ते मानलेच पाहिजे असे नाही. पण मगराचे मन कशाने वळले, ते पाहण्यासारखे आहे. तिच्या युक्तिवादाला तो चांगले उत्तर देतो; बाजी मारते ती तिच्या उपवासाची धमकी. मुख्य कथा इथे थांबते. पुढची गोष्ट, “सापाला विहिरीत आणणारा बेडूकराजा”, तिच्या आत सांगितलेली आहे; मुख्य कथा “कान आणि काळीज नसलेले गाढव” या गोष्टीत पुढे सुरू होते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. हा “माकड आणि मगर, भाग १” या भागात सुरू झालेल्या कथेचा दुसरा भाग आहे; दोन्ही भाग काय शिकवतात, ते इथे दिले आहे. मैत्रीविषयीचे आणि विश्वासाविषयीचे श्लोक आशयापुरते दिले आहेत.