पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
न मागितलेला सल्ला
संकटे घोळक्याने येतात
“शेतकऱ्याची बायको आणि कोल्हीण” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. विकरालमुख मगर रक्तमुख वानराला आपली गोष्ट सांगतच होता, तेवढ्यात पाण्यातला आणखी एक जीव आला. “वाईट बातमी आहे,” तो म्हणाला. “तुझे घर दुसऱ्या एका मगराने बळकावले आहे, आणि तो मोठा धिप्पाड आहे.” मगराचे मन खचले, आणि त्या उपऱ्याला हाकलून लावण्याचा मार्ग तो शोधू लागला. “पाहा, दैवाने मला कसे झोडपले आहे,” तो म्हणाला. “मित्र उलटला. लाडकी बायको मेली. आता घरही दुसऱ्याच्या ताब्यात गेले. अजून पुढे काय काय वाढून ठेवले आहे? म्हण खरी आहे: जिथे एक भेग पडते, तिथून संकटे लोंढ्याने घुसतात.” मग तो शत्रूशी वागण्याच्या चार उपायांचा विचार करू लागला: दंड, साम, भेद आणि दाम. “त्याच्याशी लढू? की नुसत्या गोड बोलण्याने, सामाने, त्याला घराबाहेर काढू? की भेदनीतीने फूट पाडू, किंवा काही देऊन त्याला विकत घेऊ? नाही. मी माझ्या मित्राला, वानराला, विचारतो. जो कोणतेही काम करण्याआधी योग्य माणसांना, आपले भले चिंतणाऱ्या वडीलधाऱ्यांना, विचारतो, त्याच्या कोणत्याच कामात अडथळा येत नाही.” वानर पुन्हा आपल्या जांभळीच्या झाडावर चढून बसला होता. म्हणून मगराने खालूनच त्याला हाक मारली. “मित्रा, पाहा माझे दुर्दैव. आता माझे घरसुद्धा एका बलवान मगराने बळकावले आहे. म्हणून तुला विचारतो: मी काय करू, ते सांग. सामापासून सुरू होणाऱ्या त्या चार उपायांपैकी या प्रसंगी कोणता उपाय लागू पडतो?”
न मागितलेला सल्ला
वानराचा नकार
“कृतघ्ना!” वानर म्हणाला. “या झाडाखाली पुन्हा कधी येऊ नकोस, असे मी तुला सांगितले होते. तरी तू माझ्या मागे का लागला आहेस? तू मूर्ख आहेस, आणि मी तुला एका शब्दानेही सल्ला देणार नाही. सुभाषित म्हणते तसे:” उपदेशो न दातव्यो यादृशे तादृशे नरे । पश्य वानरमूर्खेण सुगृहा निर्गृहीकृता ॥ ऐऱ्यागैऱ्याला उपदेश करू नये. पाहा: एका मूर्ख वानराने चांगले घर असलेल्या एका पक्षिणीला बेघर केले. “ते कसे?” मगराने विचारले. न मागितलेल्या सल्ल्याचा परिणाम काय होतो, हे दाखवण्यासाठी वानराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका रानात पक्ष्यांची एक जोडी राहत होती. त्यांनी एका झाडाच्या फांदीवर घरटे बांधले होते. माघ महिन्यातल्या एका दिवशी, कडाक्याच्या थंडीत, एक वानर त्या झाडाच्या बुंध्याशी आला. अवकाळी गारपिटीत तो सापडला होता, आणि मंद वाऱ्याच्या झुळकीनेसुद्धा तो थरथर कापत होता. तो अगदी केविलवाणा झाला होता. दातांवर वीणा वाजवावी तसे त्याचे दात कडकडत होते, आणि हातपाय त्याने अंगाशी घट्ट आवळून घेतले होते. त्या जोडीतल्या मादीला, एका चिमणीला, त्याची कीव आली. “तुला हात आहेत, पाय आहेत,” ती म्हणाली. “तू माणसासारखा दिसतोस. मग मूर्खा, स्वतःसाठी घर बांधायचे सोडून या थंड वाऱ्यात का बसला आहेस?”
न मागितलेला सल्ला
गर्व आणि मोडलेले घरटे
ते ऐकून तो वानर मनात म्हणाला, “वा! या जगात प्रत्येक जण स्वतःवर खूश असतो. ही क्षुद्र चिमणीसुद्धा स्वतःला फार मोठी समजते. म्हण खरी आहे:” स्वचित्तकल्पितो गर्वः कस्य नाम न विद्यते । उत्क्षिप्य टिट्टिभः पादौ शेते भङ्गभयाद्दिवः ॥ स्वतःच्याच मनाने रचलेला गर्व कोणाला नसतो? आकाश कोसळेल या भीतीने टिटवा पाय वर करून झोपतो. म्हणून तो तिच्यावर उखडला. “सुईसारख्या चोचीचे, दुष्टे, रांडे, स्वतःला शहाणी म्हणवणारे! गप्प बस, नाही तर तुला बेघर करीन.” पण ती थांबली नाही. त्याने गप्प बसायला सांगितले, तरी पुन्हा पुन्हा ती निवारा बांधण्याचा सल्ला देऊन त्याला सतावत राहिली. शेवटी तो झाडावर चढला, आणि त्याने तिच्या घरट्याचे तुकडे तुकडे केले. “म्हणून मी म्हणतो,” रक्तमुख म्हणाला, “ऐऱ्यागैऱ्याला उपदेश करू नये.”
न मागितलेला सल्ला
ही गोष्ट काय शिकवते
वानराचा मुद्दा असा, की ज्याने सल्ला मागितला नाही, त्याला तो देऊ नये; आणि मगराला नकार देण्याचे त्याचे कारण म्हणजे ही गोष्ट. पण या गोष्टीला दुसरी धारही आहे. चिमणीचा सल्ला चांगला होता: ज्याला हात आहेत, त्याने थंडीपासून बचावासाठी निवारा बांधावा. ती चुकली नव्हती; तिचे बोलणे नको होते, एवढेच. वानराला तिच्या शहाणपणात एका चिमुरड्या पक्ष्याचा अहंकार दिसला, आकाश तोलून धरणाऱ्या टिटव्यासारखा. मग त्याने तिची परतफेड केली: आधी शिव्या देऊन, मग तिचेच घर मोडून. तिचा सल्ला खरा होता का, हे ग्रंथ विचारत नाही. तो एवढेच विचारतो: हा सल्ला हवा होता का, आणि कोणाला? मगराचे स्वतःचे प्रकरणही याच्या जोडीला आहे. तो सगळे अगदी रीतसर करतो: नीतीचे चार उपाय तोलून पाहतो, वडीलधाऱ्यांना विचारण्याविषयीचे सुभाषित आठवतो, आणि एका मित्राला विचारतो. पण तो विचारतो त्याच मित्राला, ज्याला त्याने बुडवायचा प्रयत्न केला होता. नीट विचारल्याने आधी केलेले पुसले जात नाही. विषय आहे मन्त्र, म्हणजे सल्ला, आणि त्याला थोडी विद्येची, म्हणजे शहाणपणाची, जोड. नुकताच धंदा बुडालेल्या माणसाला एक नातेवाईक बाई त्याने नेमके काय करायला हवे होते, ते सांगते. तिचा प्रत्येक शब्द बरोबर असतो, आणि तो तिला कधीच माफ करत नाही. एक सासू नव्या सुनेला रोज सांगते, की स्वयंपाकघर कसे चालवावे. प्रत्येक पदार्थाविषयी ती बरोबर असेलही, आणि तरीही घर दुभंगते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे.