पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
परदेशी गेलेला कुत्रा
घरी दुष्काळ
“आणखी एक म्हण आहे,” रक्तमुख वानर विकरालमुख मगराला पुढे म्हणाला, “परदेशात काय वाईट असते, याविषयीची.” “ते कसे?” असे मगराने विचारले, आणि वानराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका वस्तीत चित्रांग नावाचा एक कुत्रा राहत होता. तिथे दुष्काळ पडला, आणि तो बराच काळ टिकला. खायला काहीच मिळेना, तेव्हा कुत्री आणि इतर प्राणी कुळेच्या कुळे नष्ट होऊ लागली. चित्रांग उपासमारीने खंगला होता, भुकेने त्याचा गळा सुकून बारीक झाला होता. आपलाही तसाच शेवट होईल, या भीतीने तो दुसऱ्या देशी निघून गेला. तिथे एका नगरात त्याला एक घर सापडले. त्या घरची मालकीण निष्काळजी होती. रोज तो त्या घरात हळूच शिरे, आणि तऱ्हेतऱ्हेचे अन्न पोट पूर्ण भरेपर्यंत खाई. पण प्रत्येक वेळी तो बाहेर पडला, की नगरातली माजलेली कुत्री त्याला चहूबाजूंनी घेरत, आणि दातांनी त्याचे सारे अंग फाडत.
परदेशी गेलेला कुत्रा
घरच बरे
मग त्याने विचार केला: “आपला देशच बरा. तिथे दुष्काळातही सुखाने राहता येते, आणि कोणी भांडण उकरून काढत नाही. आपल्या नगरात परत जाणेच बरे.” असा निश्चय करून तो घरी परतला. परदेशाहून परत आल्यावर त्याच्या नातेवाइकांनी त्याला विचारले: “सांग ना. तो देश कसा आहे? तिथले लोक कसे वागतात? तिथे काय खातात, आणि कसे राहतात?” “त्या देशाबद्दल काय सांगू?” चित्रांग कुत्रा म्हणाला. सुभिक्षाणि विचित्राणि शिथिलाः पौरयोषितः । एको दोषो विदेशस्य स्वजातिर्यद्विरुध्यति ॥ तिथे अन्न भरपूर, आणि तऱ्हेतऱ्हेचे; आणि नगरातल्या बायका सैल चालीच्या. परदेशाचा दोष एकच: आपलीच जात आपल्याविरुद्ध उठते. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. महाचतुरक कोल्ह्याच्या गोष्टीनंतर लगेच वानर ही गोष्ट मगराला सांगतो. ही गोष्ट काय शिकवते, याची चर्चा त्या आधीच्या गोष्टीच्या, “हत्ती राखणारा कोल्हा” हिच्या, भाष्यात केली आहे.