पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
सापाला विहिरीत आणणारा बेडूकराजा
काट्याने काटा
रक्तमुख वानर पुन्हा आपल्या झाडावर सुरक्षित होता. ज्या मगराने त्याचे काळीज घ्यायचा प्रयत्न केला, त्याच्याबरोबर घरी जायला त्याने नकार दिला. खोट्या मित्राच्या तावडीतून सुटलेला पुन्हा त्याच्याकडे कधी जात नाही, हे दाखवण्यासाठी त्याने मगराला ही गोष्ट सांगितली. एका विहिरीत गंगदत्त नावाचा बेडकांचा राजा राहत होता. वारशात वाटेकरी असलेले त्याचे भाऊबंद त्याला सतावत. एके दिवशी त्यांचा वचपा कसा काढावा याचा विचार करत तो रहाटाच्या गाडग्यांवरून विहिरीबाहेर आला. तेवढ्यात त्याला प्रियदर्शन नावाचा एक काळा साप आपल्या बिळात शिरताना दिसला. “या काळ्या सापाला विहिरीत न्यावे, आणि माझ्या भाऊबंदांचा एकूण एक निकाल लावावा,” त्याच्या मनात आले. “म्हणतातच:” शत्रुमुत्पाटयेत्प्राज्ञस्तीक्ष्णं तीक्ष्णेन शत्रुणा । व्यथाकरं सुखार्थाय कण्टकेनेव कण्टकम् ॥ काट्याने काटा काढावा, तसा शहाण्याने आपल्या सुखासाठी, छळणाऱ्या तीक्ष्ण शत्रूला दुसऱ्या तीक्ष्ण शत्रूकडून उपटून टाकावे.
सापाला विहिरीत आणणारा बेडूकराजा
गवत आणि आग
म्हणून तो बिळाच्या तोंडाशी गेला आणि हाक मारली, “प्रियदर्शना, बाहेर ये, बाहेर ये!” उत्तर देण्याआधी सापाने खूप विचार केला. “मला हाक मारणारा माझ्या जातीचा नाही. हा सापाचा आवाज नाही. आणि या जगात माझा दुसऱ्या कोणाशी काही संबंध नाही. तेव्हा तो कोण आहे हे कळेपर्यंत मी इथेच राहतो. देवगुरू बृहस्पती सांगतात: ज्याचे शील, कूळ आणि बळ ठाऊक नाही, त्याची संगत धरू नये. कदाचित कोणी गारुडी असेल, किंवा जडीबुटी जाणणारा कोणी, जो मला बाहेर बोलावून पेटाऱ्यात कोंडू पाहतो. किंवा जुने वैर असलेला कोणी, दुसऱ्या कोणाच्या वतीने मला बाहेर बोलावतो आहे.” म्हणून त्याने आतूनच विचारले, “कोण आहेस तू?” “मी गंगदत्त, बेडकांचा राजा. मैत्रीसाठी तुझ्याकडे आलो आहे.” “हे काही पटण्यासारखे नाही,” साप म्हणाला. “गवताचे आगीवर प्रेम? सावज आपल्या मारेकऱ्याजवळ स्वप्नातसुद्धा जात नाही. हा काय मूर्खपणा?” “हे खरे आहे,” गंगदत्त म्हणाला. “तू आमचा जन्मजात वैरी आहेस. पण माझा अपमान झाला आहे, म्हणून मी तुझ्याकडे आलो. सर्वस्व गेले आणि जीवही धोक्यात आला, की माणूस आपला जीव आणि धन वाचवण्यासाठी शत्रूपुढेसुद्धा वाकतो.” कोणी अपमान केला, आणि तो राहतो कुठे, असे सापाने विचारले. भाऊबंदांनी, बेडूक म्हणाला, आणि तो राहतो एका विहिरीत. “मग मला आत शिरताच येणार नाही,” साप म्हणाला. “आणि आत गेलो तरी त्यांना मारेपर्यंत मला राहायला जागा नाही. जा तू. ज्या जिवाला भरभराट हवी, तो गिळता येईल, पचेल आणि मानवेल तेवढेच खातो.”
सापाला विहिरीत आणणारा बेडूकराजा
सोपी वाट
“माझ्याबरोबर चल,” गंगदत्त म्हणाला. “मी तुला सोप्या वाटेने आत नेतो. आत पाण्याजवळ एक छानशी ढोली आहे. तिथे राहून तू माझ्या भाऊबंदांचा सावकाश फडशा पाडू शकशील.” सापाने मनात हिशेब केला. “मी म्हातारा झालो. कधीमधी नशिबाने एखादा उंदीर हाती लागतो, आणि पुष्कळदा तोही नाही. ज्याचे बळ संपले आहे आणि मदतीला कोणी नाही, तो शहाणा जीव जगण्याचा सगळ्यात सोपा मार्ग धरतो.” म्हणून त्याने बेडकाला पुढे व्हायला सांगितले. गंगदत्ताने एक अट घातली: सापाने त्याच्या स्वतःच्या माणसांना सोडायचे, आणि तो दाखवील तेवढ्यांनाच खायचे. “तू आता माझा मित्र आहेस,” साप म्हणाला. “काही भिऊ नकोस. तू म्हणशील तसेच मी करीन.” तो बिळातून बाहेर आला, त्याने बेडकाला कवटाळले, आणि त्याच्याबरोबर निघाला. विहिरीपाशी पोचल्यावर दोघे रहाटाच्या गाडग्यांवरून एकत्र खाली उतरले. गंगदत्ताने त्या काळ्या सापाला ढोलीत बसवले आणि आपले भाऊबंद दाखवले. साप एकामागून एक, सावकाश, त्या सगळ्यांना खात गेला. ते संपले, तेव्हा त्याने सावधपणे बेडकाच्या स्वतःच्या काही माणसांचा विश्वास मिळवला, आणि त्यांचाही फडशा पाडला.
सापाला विहिरीत आणणारा बेडूकराजा
राहिलेला पाहुणा
“तुझे शत्रू संपले,” मग साप म्हणाला. “आता मला खायला दे. तूच मला इथे आणलेस.” “मित्राने करायचे ते सगळे तू केलेस,” गंगदत्त म्हणाला. “आता आलास त्याच वाटेने, गाडग्यांवरून परत वर जा.” “हे काही बरोबर बोललास नाहीस,” साप म्हणाला. “मी परत जाऊ कसा? माझे बीळ हाच माझा किल्ला होता, आणि आतापर्यंत तो दुसऱ्या कोणी बळकावला असेल. मी इथेच राहणार. रोज मला एकेक बेडूक दे, मग तो तुझ्या घरचा का असेना. नाही दिलास, तर मी सगळ्यांनाच खाईन.” गंगदत्त हादरला. “याला इथे आणून मी काय करून बसलो? नाही म्हटले, तर तो आम्हा सगळ्यांना खाईल. म्हण खरी आहे:” योऽमित्रं कुरुते मित्रं वीर्याभ्यधिकमात्मनः । स करोति न संदिग्धमात्मना विषभक्षणम् ॥ आपल्यापेक्षा बलवान शत्रूला जो मित्र करतो, तो निःसंशय स्वतःच्या हाताने विष खातो.
सापाला विहिरीत आणणारा बेडूकराजा
रोज एक
म्हणून गंगदत्ताने मन घट्ट केले. त्याने स्वतःला समजावले: सर्वस्व हिरावून घेऊ शकणाऱ्या शत्रूला थोडेसे देऊन शांत ठेवावे, जसा समुद्र आपल्या पोटात जळणाऱ्या वडवानलाला खाऊ घालतो. सगळेच जाणार असेल, तेव्हा शहाणा माणूस उरलेले वाचवण्यासाठी अर्धे देऊन टाकतो. सापाला रोज एक बेडूक द्यायचा, मग तो बेडूक आपला मित्र का असेना. म्हणून गंगदत्त रोज एक बेडूक हवाली करू लागला. साप तो खाई, आणि मग गंगदत्ताचे लक्ष नसताना आणखी एक खाई. मळक्या कपड्यांतला माणूस कुठेही बसतो, असे ग्रंथ म्हणतो; एकदा आचार घसरला की उरलेल्याला तो जपत नाही. एके दिवशी सापाने गंगदत्ताचा स्वतःचा मुलगा सुनदत्त खाल्ला. ते पाहून गंगदत्त मोठ्याने आक्रोश करू लागला. बायकोने उलट त्यालाच फैलावर घेतले. “आता कशाला गळा काढता? आपल्याच लोकांचा नाश करत होतात, तेव्हा ब्रसुद्धा काढला नाहीत. आता ते संपले, तर तुमचे रक्षण कोण करणार? अजूनही स्वतःच्या सुटकेचा, नाही तर याला मारण्याचा, काहीतरी मार्ग शोधा.” कालांतराने गंगदत्ताखेरीज एकही बेडूक उरला नाही. “मला भूक लागली आहे,” प्रियदर्शन म्हणाला. “सगळे बेडूक संपले. मला खायला दे. तूच मला इथे आणलेस.”
सापाला विहिरीत आणणारा बेडूकराजा
निरोप
“मित्रा, मी जिवंत आहे तोवर तू त्याची काळजी करू नकोस,” गंगदत्ताने उत्तर दिले. “मला बाहेर जाऊ दे. मी इतर विहिरींतल्या बेडकांचा विश्वास मिळवीन आणि त्या सगळ्यांना इथे घेऊन येईन.” मी तुला खाऊ शकत नाही, साप म्हणाला, कारण तू मला भावासारखा आहेस; एवढे केलेस तर तू मला बापासारखा होशील. असा बेत ठरवून गंगदत्त विहिरीबाहेर पडला, आणि प्रियदर्शन तिथेच त्याची वाट पाहत राहिला. त्याच विहिरीच्या दुसऱ्या एका ढोलीत एक घोरपड राहत होती. ती गंगदत्ताची जुनी ओळखीची होती. बराच काळ वाट पाहून झाल्यावर सापाने तिला एक छोटेसे काम सांगितले: गंगदत्त ज्या कोणत्या तळ्यात असेल तिथे त्याला शोधून त्याला निरोप द्यायचा. “त्याला सांग, लवकर परत ये, इतर बेडूक येत नसतील तर एकटा ये. तुझ्याशिवाय मला इथे करमत नाही. आणि मी कधी तुझे वाईट केले, तर माझ्या आयुष्याचे सगळे पुण्य तुझे.” घोरपडीने गंगदत्ताला चटकन शोधून काढले, आणि निरोप दिला. तुझा मित्र तुझ्या वाटेकडे डोळे लावून बसला आहे, ती म्हणाली; तुझे काही वाकडे करणार नाही, म्हणून त्याने आयुष्यभराचे पुण्य पणाला लावले आहे. गंगदत्ताने एका श्लोकाने उत्तर दिले: भुकेलेला माणूस कोणते पाप करणार नाही? खचलेली माणसे निर्दय होतात. बाई, प्रियदर्शनाला सांग: गंगदत्त पुन्हा विहिरीत येणार नाही. आणि त्याने तिला परत पाठवले. “तेव्हा, दुष्ट जलचरा,” वानर म्हणाला, “गंगदत्ताप्रमाणे मीही तुझ्या घरी कधीच येणार नाही.”
सापाला विहिरीत आणणारा बेडूकराजा
ही गोष्ट काय शिकवते
रक्तमुखाचा मुद्दा शेवटच्या ओळीत आहे: खोट्या मित्राच्या तावडीतून एकदा सुटलात, की दूरच राहा, मग तो कितीही शपथा घेवो. सापाने सगळे पुण्य पणाला लावून शपथ घेतली, पण तिला काही किंमत नाही. कारण तो भुकेला आहे, आणि भूक माणसाला काय करायला लावते, हे श्लोक स्पष्ट सांगतो. त्याची भूक वाढते, तसे त्याचे देकारही वाढत जातात. आधी बेडूक भावासारखा, मग तो बापासारखा होणार, मग साप त्याच्या सुरक्षिततेसाठी आयुष्यभराचे पुण्य पणाला लावतो. वचन देणाऱ्याच्या गरजेबरोबर वाढत जाणारे वचन त्याच्या गरजेचे माप असते, वचनाचे नव्हे. वानराने हे स्वतःला लावून पाहिले आहे: ज्या मगराच्या बायकोला अजूनही काळीज हवे आहे, तो मगर म्हणजे विहिरीत वाट पाहणारा तोच साप. ज्या मुद्द्यासाठी ही गोष्ट सांगितली, त्याहून ती खोल जाते. गंगदत्ताने घरचे भांडण मिटवायला एक साथीदार आणला, आणि तो साथीदार सगळ्या घराण्यापेक्षा बलवान होता. बलवान साथीदार काम झाल्यावर निघून जात नाही. तो राहतो, आणि त्याला खाऊ घालावे लागते. त्यानंतर गंगदत्ताने शहाणपणाची सूत्रे घोकली: थोडे देऊन पुष्कळ वाचवावे, उरलेले राखण्यासाठी अर्धे द्यावे. पण त्यांतल्या प्रत्येकाने सापाचेच पोट भरले. बाहेरच्या शत्रूविरुद्ध ही सूत्रे योग्य आहेत. पण आधीच आत शिरलेल्या शत्रूविरुद्ध अर्धे म्हणजे सगळेच ठरते: रोज एकाचे रोज दोन झाले, आणि शेवटी त्याचा स्वतःचा मुलगा. त्याची बायको हे एका वाक्यात सांगते. त्याने आपल्याच लोकांचा नाश केला, आणि आता त्याचे रक्षण करायला कोणीच उरले नाही. विषय आहे विश्वास-वञ्चना, म्हणजे विश्वास आणि फसवणूक, आणि त्यात थोडा संधि-विग्रह, म्हणजे साथीदार कोण निवडायचा. घरच्या धंद्यावरून चाललेल्या भांडणात एक भाऊ चुलतभावांना बाहेर काढण्यासाठी बाहेरचा पैसेवाला आणतो. पैसेवाला जिंकतो, संचालक मंडळावर कायम राहतो, आणि मग त्या भावाच्याच वाट्याकडे वळतो. एखादा व्यवस्थापक आपल्या प्रतिस्पर्ध्यांना साफ करायला बाहेरून एक कठोर माणूस आणतो. ते गेल्यावर त्या कठोर माणसाला नवे निकाल दाखवायचे असतात, आणि तो व्यवस्थापकाच्याच चमूकडे वळतो. आणि ज्याने एकदा तुम्हाला पुरते लुटले, तो एखाद्या जुन्या ओळखीच्या माणसाकरवी “सगळे विसरलो” असा निरोप पाठवतो. तेव्हा तो जे जे पवित्र मानतो त्या सगळ्याची शपथ घेईल. घोरपडीचा निरोप आठवा, आणि आपल्या तळ्यातच राहा. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. बेडूक आणि साप यांनी एकमेकांना ऐकवलेली बहुतेक सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत.