पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
शेतकऱ्याची बायको आणि कोल्हीण
पाण्यातून आलेली बातमी
“वाघाच्या कातड्यातले गाढव” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. रक्तमुख वानर विकरालमुख मगराला गोष्टी सांगतच होता, तेवढ्यात पाण्यातला दुसरा एक जीव बातमी घेऊन वर आला. “मगरा,” तो म्हणाला, “तुझ्या बायकोने उपोषण धरले होते. आता ती मेली.” हीच ती बायको, जिच्यासाठी मगराने आपल्या मित्राला पळवून नेण्याचा प्रयत्न केला होता, कारण तिला वानराचे काळीज हवे होते. मगराचे भान हरपले. “अरे, माझ्यासारख्या दुर्दैवी जिवावर हे काय ओढवले!” तो आक्रोश करू लागला. एक जुने सुभाषित सांगते: ज्या पुरुषाच्या घरी आई नाही, आणि गोड बोलणारी बायकोही नाही, त्याने खुशाल रानात जाऊन राहावे. त्याचे घर रानापेक्षा काही चांगले नसते. “मित्रा,” तो वानराला म्हणाला, “मी तुझा जो काही अपराध केला असेल, त्याची क्षमा कर. तिच्यावाचून मी अग्नीत शिरणार.” वानर हसला. “तू बायकोच्या ताटाखालचे मांजर आहेस, हे मला आधीपासून ठाऊक होते,” तो म्हणाला, “आणि हा घे पुरावा. मूर्खा! खरे तर तुला आनंद व्हायला हवा, आणि तू दुःखात बुडाला आहेस. अशी बायको मेली, तर खरे म्हणजे उत्सव करायला हवा.” मग त्याने आपली कारणे सांगितली, आणि त्यात एकाही बाईला सोडले नाही. ज्ञानी लोक म्हणतात: दुष्ट आणि भांडखोर बायको ही बायको नसतेच; ती बायकोच्या रूपाने आलेले क्रूर म्हातारपण असते. म्हणून ज्याला सुखी व्हायचे आहे, त्याने बायकांचे नावसुद्धा टाळावे, सगळ्याच बायकांचे. बाईचे मन, तिचे बोलणे आणि तिचे करणे कधीच एकमेकांशी जुळत नाही.
शेतकऱ्याची बायको आणि कोल्हीण
एकच गोष्ट पुरे
“पण आणखी कशाला बोलू?” वानर म्हणाला. “एकच गोष्ट पुरे:” आस्तां तावत्किमन्येन दौरात्म्येनेह योषिताम् । विधृतं स्वोदरेणापि घ्नन्ति पुत्रमपि स्वकम् ॥ बाकीचे राहू दे. बायकांच्या दुष्टपणाबद्दल आणखी काय सांगायचे? स्वतःच्या पोटात वाढवलेल्या स्वतःच्या मुलालासुद्धा त्या ठार मारतात. आणि तरीही, तो शेवटी म्हणाला, कोवळ्या वयाच्या पोराला पोरीत प्रेम, कोमलता आणि गोडवा दिसतो, आणि त्यातले तिच्यात काहीच नसते. “हे सगळे खरे असेलही,” मगर म्हणाला. “पण मी आता करू काय? माझ्यावर दोन संकटे एकदम कोसळली आहेत. बायको मेली, घर मोडले, आणि मित्राशी बिनसले. पण दैवाने मारलेल्यांचे असेच होते. सुभाषित म्हणते तसे: ‘तुझी हुशारी माझ्या दुप्पट आहे. तुला ना यार राहिला, ना नवरा. आता काय पाहत बसली आहेस, नागडे?’” “ते कसे?” वानराने विचारले. दुर्दैवी माणूस दोन्ही बाजूंनी कसा गमावतो, हे दाखवण्यासाठी मगराने त्याला त्या सुभाषितामागची गोष्ट सांगितली.
शेतकऱ्याची बायको आणि कोल्हीण
परपुरुषांवर डोळा
एका ठिकाणी एक शेतकरी आणि त्याची बायको राहत होते. नवरा म्हातारा होता, म्हणून बायकोचे मन सतत दुसरीकडेच असे. घरात तिचा जीव जराही रमत नसे. तिला परपुरुषांखेरीज दुसरे काही सुचत नसे. लोकांचा पैसा लांबवून जगणाऱ्या एका भामट्याने तिला हेरले. “सुंदरी,” तो म्हणाला, “माझी बायको मेली आहे, आणि तुला पाहिल्यापासून मी प्रेमाने होरपळतो आहे. तुझे सगळे प्रेम मला दे, तेच माझे बक्षीस.” “राजसा,” ती म्हणाली, “तुझ्या मनात असे असेल, तर ऐक. माझ्या नवऱ्याकडे भरपूर पैसा आहे, आणि तो इतका म्हातारा आहे, की त्याला धड हलतासुद्धा येत नाही. मी तो पैसा घेऊन येते, आणि तुझ्याबरोबर कुठेतरी निघून जाऊन प्रेमाची मौज लुटते.” “मलाही ते पटते,” तो म्हणाला. “पहाटे या जागी ये, आणि लवकर ये. आपण एखाद्या चांगल्या शहरात जाऊ, आणि तुझ्या सोबतीने माझे जगणे सफळ होईल.” तिने कबूल केले, आणि हसऱ्या चेहऱ्याने ती घरी गेली. रात्री नवरा झोपलेला असताना तिने त्याचा सगळा पैसा घेतला. पहाटे ती ठरलेल्या जागी पोचली. तिला पुढे घालून भामटा दक्षिणेकडे निघाला. गप्पा मारत दोघे मजेत चालले होते. दोन योजने गेल्यावर त्याला पुढे एक नदी दिसली, आणि तो विचार करू लागला. “अर्धी म्हातारी झालेल्या या बाईला घेऊन मी करू काय? शिवाय कोणी तिच्या मागावर आले, तर ते मला फार महागात पडेल. तिचा पैसा घेऊन सरळ पोबारा करावा.”
शेतकऱ्याची बायको आणि कोल्हीण
नदीपलीकडे
म्हणून त्याने तिला खोटेच सांगितले. “प्रिये, ही मोठी नदी पार करायला कठीण आहे. आधी मी पैसा पलीकडच्या काठावर नेऊन ठेवतो, आणि तुला न्यायला परत येतो. मग तुला एकटीला पाठीवर घेऊन आरामात पलीकडे नेईन.” “तसेच कर, राजसा,” ती म्हणाली. त्याने पैशाची पै न् पै घेतली. मग तो म्हणाला, “बाई, तुझा घागराही आणि ओढणीही माझ्याकडे दे, म्हणजे तुला पाण्यातून बेफिकीरपणे येता येईल.” तिने ती दिली. आणि तो भामटा पैसा आणि तिची दोन्ही वस्त्रे घेऊन, आधीपासून मनात ठरवलेल्या ठिकाणी निघून गेला. शेतकऱ्याची बायको दोन्ही हातांनी आपला गळा धरून नदीकाठी हताश बसून राहिली. तेवढ्यात मांसाचा एक तुकडा तोंडात घेऊन एक कोल्हीण तिथे आली. ती इकडेतिकडे पाहत होती, तोच एक मोठा मासा पाण्यातून बाहेर येऊन काठावर पडला. तो पाहताच तिने मांस टाकले, आणि ती माशावर झेपावली. त्याच क्षणी आकाशातून एका गिधाडाने झडप घातली, आणि ते गिधाड मांस घेऊन उडून गेले. आणि कोल्हिणीला पाहून मासा सरकत पुन्हा नदीत गेला. कोल्हीण गिधाडाकडे टक लावून पाहत उभी राहिली. ती नागडी बाई हसून तिला म्हणाली, “गिधाडाने तुझे मांस नेले, आणि मासा पाण्यात परत गेला. कोल्हिणी, तुझा मासाही गेला आणि मांसही. आता काय पाहत बसली आहेस?” बाईने नवरा, त्याचा पैसा आणि यारही गमावला आहे, हे कोल्हिणीने ओळखले, आणि ती कुत्सितपणे म्हणाली: यादृशं मम पाण्डित्यं तादृशं द्विगुणं तव । नाभूज्जारो न भर्ता च जले तिष्ठसि नग्निके ॥ माझी जेवढी हुशारी आहे, त्याच्या दुप्पट तुझी आहे. तुला ना यार राहिला, ना नवरा, आणि तू पाण्याकाठी बसली आहेस, नागडे.
शेतकऱ्याची बायको आणि कोल्हीण
ही गोष्ट काय शिकवते
मगराचा मुद्दा असा, की दुर्दैवी माणूस दोन्ही बाजूंनी गमावतो. कोल्हिणीने हाती असलेले खाणे टाकले, आणि अजून आवाक्यात नसलेल्याच्या मागे धावली. शेतकऱ्याच्या बायकोने नवरा आणि त्याचा पैसा एका अशा माणसासाठी सोडला, ज्याला फक्त पैसा हवा होता. त्या भामट्याचा हिशेब हा या कथेतला सगळ्यांत निर्दय भाग आहे. दोघी एकाच तोट्यात बसलेल्या, आणि तरी एकमेकींना हसतात. मगर ही गोष्ट स्वतःच्याच विरोधात सांगतो. बायकोसाठी तो आपल्या मित्राला मारायला निघाला होता, आणि आता त्याच्यापाशी दोघांपैकी कोणीच नाही. वानराची बायकांवरची सुभाषिते म्हणजे ग्रंथाचे मत, त्याच्या सगळ्यांत कठोर रूपात: बायका कधीच मनातले बोलत नाहीत, आणि स्वतःच्या मुलांना मारतात. ही सुभाषिते तो एका शोकात बुडालेल्या नवऱ्यावर फेकतो, ज्याच्या बायकोला वानराचेच काळीज खायचे होते. बायकांविषयीचे हे मत वाचकाने मानलेच पाहिजे असे नाही. विषय आहे लब्धप्रणाश, म्हणजे हाती आलेले गमावणे, आणि इथे ते घडते घरसंसारात, गृहात. प्रतिस्पर्धी कंपनीने नुसती चाचपणी केली, त्याच दिवशी एक माणूस आपली पक्की नोकरी सोडतो, काहीही सही होण्याआधी. तो प्रस्ताव गुपचूप मागे घेतला जातो, आणि त्याची जुनी जागाही भरली जाते. एक भागीदार आपल्या पेढीचे सगळ्यांत चांगले गिऱ्हाईक एका स्पर्धकाकडे घेऊन जातो, कारण त्याने हिस्सा देण्याचे वचन दिलेले असते. गिऱ्हाईक गेले, की स्पर्धकाला त्याची गरज उरत नाही, आणि तो हिस्सा कधीच मिळत नाही. आणि घरच्याच एका लग्नात एक माणूस भेटतो. चुलतभावाच्या धंद्याला पैसा पुरवण्यासाठी त्याने स्वतःचे दुकान विकले होते, आणि तो धंदा आता बुडाला आहे. तरी तो सगळ्यांना सांगत फिरतो, की भिशीवर विश्वास ठेवणारा शेजारी किती मूर्ख होता. शेजाऱ्याची बचत गेली. पण या माणसाची स्वतःची बचतही गेली, आणि चुलतभाऊही. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. बायकांवरची बाकीची सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत.