पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
सिंहिणीने वाढवलेले कोल्ह्याचे पिल्लू
तिसरा मुलगा
अंगी कितीही गुण असले तरी कुंभार युधिष्ठिराने राजसेवा का सोडली पाहिजे, हे दाखवण्यासाठी एका राजाने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका रानात एक सिंह आणि त्याची सिंहीण राहत होते. सिंहिणीला दोन मुलगे झाले. सिंह रोज हरणे आणि इतर शिकार मारून तिच्यासाठी आणी. एके दिवशी तो रानभर फिरला, पण त्याला काहीच मिळाले नाही, आणि सूर्य पश्चिमेच्या डोंगराआड गेला. घरी परतताना त्याला कोल्ह्याचे एक पिल्लू दिसले. ते तान्हे आहे म्हणून त्याला त्याची दया आली. त्याने ते सुळ्यांमध्ये अलगद धरले, आणि जिवंतच सिंहिणीकडे आणले. “काही खायला आणलेत का हो?” तिने विचारले. “प्रिये, काहीच मिळाले नाही, हे कोल्ह्याचे पिल्लू तेवढे मिळाले,” सिंह म्हणाला. “आणि त्यालाही मी मारले नाही, कारण मनात आले: हे आपल्याच जातीचे आहे, आणि लेकरू आहे. स्त्रिया, ब्राह्मण, तपस्वी आणि लहान मुले यांच्यावर स्वतःचा जीव धोक्यात असतानाही कधीही हात उचलता कामा नये. ते आपल्यावर विश्वास ठेवतात, तेव्हा तर मुळीच नाही. आता हे खा आणि ताजीतवानी हो. सकाळी मी दुसरे काही आणीन.” “अहो, हे लेकरू आहे म्हणून तुम्ही त्याला मारले नाहीत,” ती म्हणाली. “मग माझे पोट भरण्यासाठी मी त्याला कसे मारू? जे करू नये, ते जीव वाचवण्यासाठीही कधीच करू नये. आणि जे करावे, ते कधीच सोडू नये: हाच सनातन धर्म. तेव्हा हा माझा तिसरा मुलगा होईल.” तिने त्याला स्वतःचे दूध पाजले, आणि तो चांगलाच गुटगुटीत झाला. अशा रीतीने ती तिन्ही पिल्ले एकत्र वाढली. त्यांच्या सवयी सारख्या, खेळ सारखे. त्यांच्यातला एक वेगळ्या जातीचा आहे, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते.
सिंहिणीने वाढवलेले कोल्ह्याचे पिल्लू
मी कुठे कमी आहे?
एके दिवशी एक रानटी हत्ती भटकत त्या रानात आला. सिंहाच्या दोन्ही पिल्लांनी त्याला पाहिले, आणि मारण्याच्या ईर्षेने ती संतापून त्याच्यावर धावली. पण कोल्ह्याचे पिल्लू म्हणाले, “सावध! तो हत्ती आहे, तुमच्या कुळाचा वैरी. त्याच्याजवळ जाऊ नका.” आणि तो घराकडे पळत सुटला. थोरला भाऊ माघार घेऊन पळाला, तेव्हा बाकीच्या दोघांचाही धीर सुटला. नंतर दोघे भाऊ हसत हसत घरी आले. थोरला भाऊ कसा वागला, ते त्यांनी आईबापांना सांगितले: “हत्ती दूर असतानाच त्याला पाहून हा पळाला.” हे ऐकून कोल्ह्याचे पिल्लू संतापाने पेटले. त्याचा ओठ थरथरू लागला, डोळे लाल झाले, आणि कपाळावर त्रिशूळासारख्या तीन आठ्या पडल्या. त्याने भावांना चांगलेच फैलावर घेतले. त्याला शांत करण्यासाठी सिंहीण त्याला बाजूला घेऊन गेली. “बाळा, असे कधी बोलू नकोस. ते तुझे भाऊ आहेत.” तिच्या मृदू बोलण्याने तो आणखीच भडकला, आणि तिच्यावरही उलटला. “शौर्यात, रूपात, विद्येत मी त्यांच्यापेक्षा कुठे कमी आहे, म्हणून ते मला हसतात? मी त्यांना ठार मारणारच.” तो जिवंत राहावा अशी सिंहिणीची इच्छा होती. ती म्हणाली: शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक । कुले यस्मिंस्त्वमुत्पन्नो गजस्तत्र न हन्यते ॥ बाळा, तू शूर आहेस, विद्वान आहेस, देखणा आहेस. पण तू ज्या कुळात जन्मलास, त्या कुळात हत्ती मारला जात नाही. “आता नीट ऐक, बाळा. तू कोल्हीचा मुलगा आहेस. मला तुझी दया आली, म्हणून मी तुला स्वतःचे दूध पाजले. माझी मुले अजून लहान आहेत, आणि तू कोल्हा आहेस हे त्यांना कळलेले नाही, तोवर लवकर जा, आणि तुझ्या जातभाईंत जाऊन राहा. इथे राहिलास, तर ते तुला मारतील, आणि तू मरणाच्या वाटेला लागशील.” हे ऐकून त्याचे मन भीतीने भरून गेले. तो गुपचूप निसटला आणि आपल्या जातभाईंना जाऊन मिळाला.
सिंहिणीने वाढवलेले कोल्ह्याचे पिल्लू
ही गोष्ट काय शिकवते
राजाचा मुद्दा असा: जन्म लपत नाही. कोल्ह्याचे पिल्लू जे जे स्वतःविषयी सांगते, ते सगळे सिंहीण मान्य करते: शौर्य, रूप, विद्या. त्याच्यात नाही ती एकच गोष्ट, आणि ती जन्मच ठरवतो. हत्ती पहिल्यांदा येतो, तेव्हाच ती उघडी पडते. आपल्या परीने ही गोष्ट सौम्य आहे. सिंहाने पिल्लाला जीवदान दिले, सिंहिणीने त्याला दूध पाजले, आणि शेवटी त्याचा जीव वाचवण्यासाठी तिने त्याला खरे सांगितले. पण दया कुठे थांबते, हे गोष्ट स्पष्ट सांगते. कसोटीचा क्षण येईपर्यंतच तो कोल्हा मुलगा होता. कठोर भाग म्हणजे जन्मच मर्यादा ठरवतो, हे ग्रंथाचे सरळ मत. राजा त्याप्रमाणेच वागतो: परीक्षा घ्या म्हणणाऱ्या माणसाला तो घालवून देतो, आणि त्याचे समर्थन कोल्ह्यांच्या गोष्टीने करतो. हे ग्रंथाचे मत आहे; वाचकाने ते मानलेच पाहिजे असे नाही. ग्रंथ ही गोष्ट सेवेच्या जगात बसवतो. तो म्हणतो, राजांना खंबीर लढवय्ये हवे असतात, आणि ते भित्र्यांना दूर ठेवतात. कारण एक माणूस पळाला की बाकीच्यांचाही धीर सुटतो, जसा सिंहाच्या दोन पिल्लांचा सुटला. एखाद्या सधन घरात आश्रित म्हणून घेतलेला मुलगा घरच्या मुलांबरोबर वाढतो, त्यांच्याबरोबर शिकतो, त्याला अगदी त्यांच्यासारखेच वागवले जाते. घरच्या धंद्यावर पहिल्यांदा कठीण लढाईची वेळ येते, तेव्हा तो सावधगिरीचा सल्ला देतो आणि माघार घेतो. घरची मुले घरी त्यावर हसतात, आणि तेव्हापासून तो कोणाचा मुलगा आहे, हे ते घर लक्षात ठेवते. आणि सिंहिणीसारखी दयाही असते. एखादा ज्येष्ठ सहकारी एखाद्याला बाजूला घेऊन हळूच सांगतो: इथे तुझा निभाव लागणार नाही. अजून स्वतःच्या मर्जीने जाता येते, तोवर निघून जा. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. राजा ती कुंभाराला “खरे सांगणारा कुंभार, भाग १” या गोष्टीत सांगतो. जे कधीही करू नये त्याविषयीचे सिंहाचे आणि सिंहिणीचे श्लोक आशयापुरते दिले आहेत.