पंचतंत्र · लब्धप्रणाश
वाघाच्या कातड्यातले गाढव
तोंडानेच फसले
“खिंकाळणारा राजा आणि मुंडन केलेला मंत्री” या गोष्टीत थांबलेली मुख्य कथा इथे पुढे सुरू होते, आणि तिच्यातूनच ही गोष्ट येते. “पण तुझ्याच जिभेने तुझे बिंग फोडले,” रक्तमुख वानर विकरालमुख मगराला पुढे म्हणाला. “म्हण खरी आहे:” आत्मनो मुखदोषेण बध्यन्ते शुकसारिकाः । बकास्तत्र न बध्यन्ते मौनं सर्वार्थसाधनम् ॥ पोपट आणि मैना स्वतःच्याच तोंडाच्या दोषाने पकडली जातात आणि पिंजऱ्यात पडतात. बगळे तिथे पकडले जात नाहीत. मौनाने सगळे हेतू साध्य होतात. “आणि आणखी एक म्हण आहे,” वानर पुढे म्हणाला, “वाघाच्या कातड्यातल्या गाढवाची.” “ते कसे?” असे मगराने विचारले, आणि वानराने त्याला ही गोष्ट सांगितली. एका नगरात शुद्धपट नावाचा एक परीट राहत होता. त्याच्यापाशी एकच गाढव होते, आणि चाऱ्यावाचून ते फार अशक्त झाले होते. एके दिवशी रानात भटकताना परटाला एक मेलेला वाघ दिसला. “काय नशीब!” त्याच्या मनात आले. “हे वाघाचे कातडे गाढवावर पांघरीन, आणि रात्री त्याला जवाच्या शेतांत मोकळे सोडीन. शेतांचे राखणदार त्याला वाघ समजतील, आणि हाकलणार नाहीत.”
वाघाच्या कातड्यातले गाढव
दूरवरचे ओरडणे
त्याने तसे केले, आणि गाढव मनसोक्त जव खाऊ लागले. पहाटे परीट त्याला घरी परत आणत असे. दिवस जात गेले, आणि गाढव इतके लठ्ठ झाले, की त्याला खुंट्यापर्यंत नेणेसुद्धा जड जाऊ लागले. मग एके दिवशी दूरवर एका गाढवीचे ओरडणे त्याच्या कानी पडले. तो आवाज ऐकताक्षणीच तेही ओरडू लागले. हे वेषांतर केलेले गाढव आहे, हे शेतांच्या राखणदारांनी लगेच ओळखले, आणि लाठ्यांनी, दगडांनी आणि बाणांनी त्याला ठार केले. “म्हणून मी म्हणतो,” वानर म्हणाला: सुगुप्तं रक्ष्यमाणोऽपि दर्शयन्दारुणं वपुः । व्याघ्रचर्मप्रतिच्छन्नो वाक्कृते रासभो हतः ॥ नीट लपवलेले आणि नीट राखलेले, वाघाच्या कातड्यात भयानक दिसणारे ते गाढव, तरीही आपल्या आवाजापायी मारले गेले. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, चौथे तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. नंद आणि वररुचीच्या गोष्टीनंतर लगेच वानर ही गोष्ट मगराला सांगतो. ही गोष्ट काय शिकवते, याची चर्चा त्या आधीच्या गोष्टीच्या, “खिंकाळणारा राजा आणि मुंडन केलेला मंत्री” हिच्या, भाष्यात केली आहे.