पंचतंत्र · मित्रभेद
बगळा आणि खेकडा
म्हाताऱ्या बगळ्याचे दुःख
एका कावळ्याची पिले एक काळा नाग खात होता, म्हणून तो कावळा सल्ल्यासाठी आपल्या मित्राकडे, एका कोल्ह्याकडे, आला होता. क्रूर शत्रू स्वतःच आपला शेवट ओढवून घेतो, हे त्याला दाखवण्यासाठी कोल्ह्याने त्याला ही गोष्ट सांगितली. त्याने सुरुवात एका श्लोकाने केली: भक्षयित्वा बहून्मत्स्यानुत्तमाधममध्यमान् । अतिलौल्याद्बकः कश्चिन्मृतः कर्कटकग्रहात् ॥ उत्तम, अधम आणि मध्यम, असे पुष्कळ मासे खाऊन एक बगळा अति हावेपायी खेकड्याच्या पकडीत सापडून मेला. “ते कसे?” असे कावळ्याने विचारले, तेव्हा कोल्ह्याने ती गोष्ट सांगितली. एका सरोवराच्या काठी एक बगळा राहत होता. तो म्हातारा झाला होता, आणि माशांवर विनासायास जगायचा मार्ग शोधत होता. म्हणून तो त्याच सरोवराच्या कडेला उभा राहिला, आणि आपण अगदी हताश झालो आहोत असे सोंग करू लागला. अगदी पुढ्यात पोहत आलेले मासेसुद्धा तो खाईना. ते सगळे ढोंग होते. माशांमध्ये एक खेकडा राहत होता. तो बगळ्याजवळ आला. “मामा,” तो म्हणाला, “पूर्वीसारखे आज तुम्ही खाऊन-पिऊन मजेत का नाही?” “जोपर्यंत मी मासे खाऊन गलेलठ्ठ होत होतो,” बगळा म्हणाला, “तोपर्यंत तुमची चव चाखत माझे दिवस मजेत जात होते. पण तुमच्यावर एक संकट येऊ घातले आहे, आणि माझ्या म्हातारपणी ते माझी ही आरामाची उपजीविका तोडणार आहे. म्हणून मी उदास आहे.”
बगळा आणि खेकडा
कोळ्यांचे बोलणे
“कसले संकट, मामा?” खेकड्याने विचारले. “आज सरोवराजवळून जाताना काही कोळ्यांचे बोलणे माझ्या कानी पडले,” बगळा म्हणाला. “‘हे सरोवर मोठे आहे, माशांनी भरलेले,’ ते म्हणत होते. ‘उद्या-परवा इथे जाळे टाकू. आज नगराजवळच्या तळ्यावर जाऊ.’ म्हणजे तुमचे दिवस भरले. आणि तुम्ही गेलात की माझी उपजीविकाही गेली, मीही संपलो. त्या दुःखानेच मी आज अन्न सोडले आहे.” ते सगळे खोटे होते. पण पाण्यातल्या सगळ्या जीवांनी ते ऐकले, आणि जिवाच्या भीतीने ते बगळ्याची विनवणी करू लागले: “मामा! बाबा! दादा! मित्रा! ज्ञानी महाराज! तुम्हाला धोका ठाऊक आहे, तर उपायही ठाऊक असणार. आम्हाला मृत्यूच्या जबड्यातून वाचवा.” “मी पडलो पक्षी,” बगळा म्हणाला. “माणसांशी मी लढू शकत नाही. पण तुम्हाला या सरोवरातून उचलून दुसऱ्या एका सरोवरात नेऊ शकतो. ते अथांग आहे.” त्याच्या खोट्या बोलण्याला ते पुरते भुलले. “मामा! मित्रा! काहीही न मागता उपकार करणाऱ्या!” ते ओरडले. “मला! आधी मला न्या!” त्यांनी त्याला एक सुभाषितही ऐकवले: सज्जन केलेले उपकार विसरत नाही, आणि मित्रासाठी प्राणही देतो. बगळा मनातल्या मनात हसला, आणि स्वतःशी म्हणाला: “माझ्या चतुराईने हे मासे माझ्या मुठीत आले. आता त्यांना निवांत खाता येईल.”
बगळा आणि खेकडा
रोजची फेरी
म्हणून माशांच्या त्या घोळक्याने जे मागितले, ते करायचे त्याने कबूल केले. तो त्यांच्यातले काही मासे चोचीत धरून थोड्या अंतरावरच्या एका शिळेवर नेई, आणि तिथे खाऊन टाकी. रोज तो ही फेरी करी, मोठ्या खुशीत आणि भरल्या पोटी. आणि दर वेळी परत आल्यावर नव्या थापा मारून उरलेल्यांचा विश्वास टिकवून ठेवी. एके दिवशी मरणाच्या भीतीने धास्तावलेल्या खेकड्याने त्याची पुनःपुन्हा विनवणी केली. “मामा, मलाही मृत्यूच्या जबड्यातून वाचवा.” बगळ्याने विचार केला. “नुसते मासे खाऊन मला कंटाळा आला आहे. याची चव चाखून पाहतो; हा काहीतरी वेगळा आहे, माझ्यासाठी नवा.” त्याने खेकड्याला उचलले आणि तो उडाला. वाटेतले प्रत्येक तळे, प्रत्येक ओढा त्याने टाळला. तो खेकड्याला त्या तापलेल्या खडकावर ठेवणार, इतक्यात खेकड्याने विचारले, “मामा, ते अथांग सरोवर कुठे आहे?” बगळा हसला. “ही उन्हाने तापलेली रुंद शिळा दिसते? पाण्यातल्या सगळ्या जीवांना इथेच विसावा मिळाला. आता तुझी विसाव्याची पाळी.”
बगळा आणि खेकडा
वधशिला
खेकड्याने खाली पाहिले, तर त्याला एक मोठी वधशिला दिसली. तिच्यावर माशांच्या हाडांचा ढीग पडला होता. “असे आहे तर!” त्याने विचार केला. “स्वार्थासाठी मित्र शत्रूचे रूप घेतात, आणि शत्रू मित्राचे. कोण कोणता, हे फार थोड्यांना ओळखता येते. खोट्या, दुष्ट मित्रांबरोबर राहण्यापेक्षा सापांशी खेळलेले बरे. ज्यांची हाडे इथे पडली आहेत, ते सगळे मासे याने आधीच खाल्ले आहेत. आता मी काय करू? पण विचार करत थांबायचे कशाला? वडीलधारा माणूसही गर्वाने उन्मत्त होऊन वाकड्या वाटेने गेला, तर त्याला शिक्षा केलीच पाहिजे. आणि:” तावद्भयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमशङ्कितैः ॥ जोपर्यंत भय आलेले नाही, तोपर्यंतच त्याला भ्यावे. भय आले आहे असे दिसले, की न कचरता प्रहार करावा. “तर हा मला इथे टाकण्याआधी,” खेकड्याने ठरवले, “मी चारही नांग्यांनी याची मान पकडतो.” आणि त्याने तसेच केले. बगळ्याने सुटायची धडपड केली, पण खेकड्याच्या नांग्यांच्या पकडीतून बचाव कसा करायचा, हे त्या मूर्खाला ठाऊक नव्हते. त्याचे डोके तुटले. खेकड्याने बगळ्याची मान कमळाच्या देठासारखी धरली, आणि तो सावकाश सरोवराकडे, माशांकडे परत आला. “दादा,” मासे म्हणाले, “तू परत का आलास?” पुरावा म्हणून खेकड्याने ते डोके दाखवले. “सरोवराच्या चारही बाजूंनी तो पाण्यातले जीव उचलून नेत होता. थापा मारून त्यांना फसवत होता, आणि इथून जवळच्या एका शिळेवर त्यांना खात होता. माझे आयुष्य अजून उरले होते, म्हणून मला कळले, की हा विश्वास ठेवणाऱ्यांचा घात करणारा आहे. आणि मी त्याची मान घेऊन आलो. आता घाबरायचे कारण नाही. पाण्यातले सगळे जीव सुरक्षित राहतील.” “म्हणून मी म्हणतो,” कोल्ह्याने गोष्ट संपवली, “एका बगळ्याने पुष्कळ मासे खाल्ले, आणि अति हावेपायी तो खेकड्याच्या पकडीत सापडून मेला.”
बगळा आणि खेकडा
ही गोष्ट काय शिकवते
विषय आहे विश्वास आणि वंचना. बगळ्याची पद्धत फसवणाऱ्यांची सर्वांत जुनी पद्धत आहे: आधी संकटाची बातमी आणायची, मग त्यातून सुटायचा मार्ग म्हणून स्वतःला पुढे करायचे. त्याला कोणावरही जबरदस्ती करावी लागत नाही. त्याचे काम भीतीच करते, आणि त्याचे बळी आधी जागा मिळवायला चढाओढ करतात. जो त्यांना खातो आहे, त्यालाच ते मैत्रीची नीती ऐकवतात. त्याचा नाश त्याच्याच भुकेमुळे होतो. सुरक्षित आणि कधीच न संपणारा पुरवठा त्याला कंटाळवाणा वाटू लागतो. तो काहीतरी वेगळे, नवे शोधतो, आणि सरोवरातल्या त्या एकाच जीवाला हात घालतो, जो उलटून लढू शकतो. यश मिळत गेले, की फसवणारा सावज निवडताना बेफिकीर होतो. खेकड्याला वाचवते ते सुरुवातीला धैर्य नव्हे. तो इतरांइतकाच घाबरलेला, आणि इतरांइतकाच भोळा आहे. त्याला वाचवते ते हे, की आपल्याला कुठे नेले जात आहे यावर तो लक्ष ठेवतो, आणि दिसताक्षणी कृती करतो, जसे त्याचा श्लोक सांगतो. एका छोट्या गावातला एक माणूस शेजाऱ्यांना सावध करतो, की त्यांची बँक बुडणार आहे. आणि ज्यात कधीच तोटा होत नाही, अशा एका योजनेत त्यांची बचत हलवायची तयारी दाखवतो. पहिल्या काही जणांना परतावा वेळेवर मिळतो, आणि लवकरच लोक स्वतःहून त्याच्या हाती पैसे कोंबू लागतात. यातून सहीसलामत सुटतो तो एकच शेजारी. पैसा नेमका कुठे गेला, हे तो सतत विचारत राहतो, आणि उत्तरांचा मेळ लागेनासा होतो त्याच दिवशी पोलिसांत जातो. क्रूर शत्रू स्वतःच्याच करणीने पडतो, हे दाखवायला कोल्हा ही गोष्ट सांगतो. बगळा स्वतःच्या हावेने पडतोही, पण केवळ खेकड्याने वेळीच कृती केली म्हणून. ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. कोल्हा ही गोष्ट “कावळीण आणि सोन्याची साखळी” या गोष्टीच्या आत सांगतो. माशांचे सुभाषित आणि खेकड्याची तीन सुभाषिते आशयापुरती दिली आहेत.