पंचतंत्र · मित्रभेद
बगळा, साप आणि मुंगूस
रडणारा बगळा
दुष्टबुद्धी हा एका व्यापाऱ्याचा मुलगा. आपल्या बापाला एका झाडाच्या ढोलीत लपवायचे, असा त्याचा बेत होता. तिथून बापाने वनदेवता होऊन बोलायचे, आणि मुलाला खटला जिंकून द्यायचा. दुष्टबुद्धीचा बाप त्याला म्हणाला, आपण दोघेही बुडालो; ही काही युक्ती नव्हे. त्याने एक सुभाषित ऐकवले, आणि त्यामागची गोष्ट मुलाला सांगितली: उपायं चिन्तयेद्विद्वानपायमपि चिन्तयेत् । पश्यतो बकमूर्खस्य नकुलैर्भक्षिता बकाः ॥ शहाण्याने उपायाचा विचार करावा, आणि अपायाचाही विचार करावा. एक मूर्ख बगळा पाहत राहिला, आणि मुंगसांनी बगळ्यांना खाऊन टाकले. एका रानात वडाचे एक झाड होते, बगळ्यांनी भरलेले. त्या झाडाच्या एका ढोलीत एक काळा साप राहत होता. बगळ्यांची पिल्ले खाऊन तो दिवस काढत असे; तीही नेहमी पंख फुटण्याआधीच. पिल्लांच्या नाशाने हताश झालेला एक बगळा एका तळ्याच्या काठी गेला. मान खाली घालून, डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहत असताना, तो तिथे उभा राहिला. एका खेकड्याने त्याला तसे पाहिले. “मामा,” खेकडा म्हणाला, “आज असे का रडत आहात?” “काय करू?” बगळा म्हणाला. “माझे नशीबच फुटके. वडाच्या ढोलीत राहणाऱ्या सापाने माझी पिल्ले खाल्ली, आणि माझ्या भाऊबंदांचीही. ती गेली, म्हणून मला दुःख होते, आणि मी रडतो. सांग, त्याला मारायचा काही उपाय आहे का?”
बगळा, साप आणि मुंगूस
माशांची वाट
खेकड्याने विचार केला. “हा बगळा माझ्या जातीचा जन्मजात वैरी आहे,” तो मनाशी म्हणाला. “याला असा सल्ला देतो, की बाकीच्या बगळ्यांचाही नायनाट होईल.” म्हणतात ना, शत्रूशी ताज्या लोण्यासारख्या मऊ शब्दांत बोलावे, आणि मन निष्ठुर ठेवावे. त्याला असा सल्ला द्यावा, की तो सगळ्या कुळासह मरेल. “मामा, असे असेल,” खेकडा उघडपणे म्हणाला, “तर मुंगसाच्या बिळापासून सापाच्या ढोलीपर्यंत माशांचे तुकडे टाकत जा. ती वाट धरून मुंगूस येईल, आणि त्या दुष्ट सापाला मारील.” बगळ्याने सांगितल्याप्रमाणे केले. माशांच्या तुकड्यांच्या मागोमाग मुंगूस ढोलीपर्यंत आले, आणि त्याने त्या दुष्ट सापाला मारले. मग कालांतराने त्याने त्या झाडावर राहणाऱ्या सगळ्या बगळ्यांनाही खाऊन टाकले. “म्हणून मी म्हणतो,” दुष्टबुद्धीच्या बापाने गोष्ट संपवली, “उपायाचा विचार करताना अपायाचाही विचार करावा.” ही गोष्ट आर्थर डब्ल्यू. रायडर यांच्या पंचतंत्राच्या इंग्रजी अनुवादावरून (१९२५, पहिले तंत्र) पुन्हा सांगितली आहे, आणि योहानेस हेर्टेल यांनी संपादित केलेल्या (१९०८) पूर्णभद्राच्या पाठाच्या (११९९) संस्कृत मुळाशी ताडून पाहिली आहे. करटकाने सांगितलेल्या धर्मबुद्धी आणि दुष्टबुद्धी यांच्या गोष्टीत दुष्टबुद्धीचा बाप ही गोष्ट आपल्या मुलाला सांगतो. ही गोष्ट काय शिकवते, याचा विचार ती ज्या कथेत येते, त्या “झाडातला साक्षीदार” या कथेसोबत केला आहे.